वायुपुराणम्

कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः । एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।। ५.

देवर्षी कृशाश्व यांच्या संतती म्हणजे देवांचे शस्त्रास्त्र मानले जातात; हे प्रत्येक हजार युगांच्या शेवटी पुन्हा जन्म घेतात.

सर्वे देवगणा विप्रास्त्रय स्त्रिंशत्तु छन्दजाः। एतेषामपि देवानां निरोधोत्पत्तिरुच्यते ।। ५.

सर्व देवगण आणि त्र्यस्त्रींशत (तीसतीन) मनातून जन्मलेले, हे सर्व देवगण, ब्राह्मणहो, यांच्या सृष्टी आणि संहाराचीही कथा सांगितली आहे.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन् उदयास्तमयावुभौ। एते देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगे युगे ।। ५.

जसे या जगात सूर्याचा उदय आणि अस्त होतो, तसेच हे देवांचे समूह प्रत्येक युगात जन्म घेतात.

साध्याश्च वसवो विश्वे रुद्रादित्यास्तथैव च। अभिजात्या प्रभावैश्च कर्मभिश्चैव विश्रुताः ।। ५.

साध्य, वसु, विश्वेदेव, रुद्र आणि आदित्य हे आपल्या श्रेष्ठ जन्मामुळे, सामर्थ्यामुळे आणि कर्मामुळे प्रसिद्ध आहेत.

प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः। अन्तरं ज्ञातुमिच्छामो यश्च यस्माद्विशिष्यते ।। ५.

आम्हाला प्रजापती, विष्णु आणि महान आत्मा असलेल्या भव यांच्यातील फरक जाणून घ्यायचा आहे, आणि त्यांच्यात कोण कोणापेक्षा श्रेष्ठ आहे हेही समजून घ्यायचे आहे.

यश्च यस्मात् प्रभवति यश्च यस्मिन् प्रतिष्ठितः। ज्यायान्यो मध्यमश्चैव कनीयान् यश्च तेषु वै ।। ५.

कोण कोणापासून उत्पन्न होतो, आणि कोण कोणामध्ये स्थिर असतो? त्यांच्यात कोण मोठा, कोण मधला आणि कोण लहान आहे?

प्रधानभूतो यस्तेषां गुणभूतश्च तेषु यः। कर्मभिश्चाभिजात्या च प्रभावेण च यो महान्। एतत् प्रभ्रूहि नः सर्वं त्वं हि वेत्थ यथायथम् ।। ५.

त्यांच्यात कोण प्रधान आहे, कोण गौण आहे, आणि कर्म, जन्म व सामर्थ्याने कोण महान आहे — हे सर्व आम्हाला सांग, कारण तुला हे योग्य प्रकारे माहीत आहे.

अत्र वो वर्णयिष्येहमन्तरन्तेषु यत् स्मृतम्। यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राणां श्रृणुध्वं मे विवक्षतः ।। ५.

या विषयी, मी तुम्हाला त्यांच्या परस्परातील फरक सांगणार आहे; ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र यांच्या विषयी मी जे सांगणार आहे ते ऐका.

राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव ताः स्मृताः । तन्वः स्वयम्भुवः प्रोक्ताः काले काले भवन्ति याः ।। ५.

स्वयंभूच्या रूपांना राजस, तामस आणि सात्त्विक असे म्हटले जाते; ही रूपे प्रत्येक युगात प्रकट होतात.

एतासामन्तरं वक्तुं नैव शक्यं द्विजोत्तमाः। गुणवृद्धिनिबन्धत्वाद् द्विधानुग्रहबन्धतः ।। ५.

द्विजश्रेष्ठांनो, या रूपांमधील फरक सांगता येत नाही, कारण ते गुणांच्या वाढीवर आणि कृपेच्या द्वैती बंधनावर अवलंबून असतात.

प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च गुणवृद्धिमिह द्विजाः। यथाशक्ति प्रवक्ष्यामि तनूनां तन्निबोधत ।। ५.

ब्राह्मणहो, या रूपांची प्रवृत्ती, निवृत्ती आणि गुणांची वाढ मी माझ्या शक्तीनुसार सांगतो; ते लक्षपूर्वक ऐका.

एका तु कुरुते तासां राजसी सर्वतः प्रजाः। एका चैवार्णवस्था तु सानुगृह्णाति सात्त्विकी। एका सा क्षिपते काले तामसी ग्रसते प्रजाः ।। ५.

या तिघांपैकी एक राजस गुण असलेली सर्वत्र सृष्टी निर्माण करते. दुसरी, सत्त्वगुण असलेली, समुद्रासारखी सर्वांना आधार देते. तिसरी, तमोगुण असलेली, योग्य वेळी सगळ्यांना नष्ट करून गिळून टाकते.

रजसा तु समुद्रिक्तो ब्रह्मा सम्भवते यदा। पुरुषाख्या तदा तस्य सात्त्विकी विनिवर्त्तते ।। ५.

राजस गुणाने भरलेला ब्रह्मा निर्माण होतो तेव्हा, त्याच्यातील 'पुरुष' नावाचा सत्त्वगुण मागे सरतो.

यदा भवति कालात्मा उद्रेकात्तमसस्तु सः। ब्रह्माख्या सा तदा त्वस्य राजसी विनिवर्त्तते ।। ५.

जेव्हा काळरूप, तमोगुण वाढल्यामुळे प्रबळ होते, तेव्हा 'ब्रह्मा' नावाचा राजस गुण त्याच्यातून मागे घेतला जातो.

सत्त्वोद्रेकात्तु पुरुषो यदा भवति स प्रभुः। कालाख्या सा तदा तस्य पुनर्नभवतीति वै ।। ५.

सत्त्वगुण वाढल्यावर, पुरुष हा प्रभू म्हणून प्रकटतो, तेव्हा त्याच्यासाठी 'काळ' नावाचा गुण नाहीसा होतो.

क्रमात्तस्य निवर्त्तन्ते रूपं नाम च कर्म च। त्रैलोक्ये वर्त्तमानस्य सर्वानुग्रहनिग्रहैः ।। ५.

हळूहळू त्याचं रूप, नाव आणि कृत्यं संपतात, कारण तो त्रैलोक्यात सर्वांना कृपा आणि नियंत्रण करत असतो.

यदा भवति ब्रह्मा च तदा चान्तरमुच्यते। यदा च पुरुषो ब्रह्मा न चैव पुरुषस्तु सः ।। ५.

जेव्हा ब्रह्मा अस्तित्वात असतो, तेव्हा एक मध्यंतर येतो असं म्हणतात. आणि जेव्हा पुरुषच ब्रह्मा होतो, तेव्हा तो फक्त पुरुष राहत नाही.

मणिर्विभजते वर्णान् विचित्रान् स्फटिके यथा। वैमल्यादाश्रयवशात्तद्वर्णः स्यात्तदञ्जनः ।। ५.

जसं एखादा मणी स्फटिकात वेगवेगळे रंग दाखवतो, तसं त्याच्या निर्मळतेनुसार आणि आधारावर तो रंग तसाच दिसतो.

तदा गुणवशात्तस्य स्वयम्भोरनुरञ्जनम्। एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्घनम् ।। ५.

गुणांच्या प्रभावामुळे स्वयंभूचे रंग बदलतात; एकरूप असो वा वेगळेपण असो, हेच त्याचं स्पष्टीकरण आहे असं सांगितलं आहे.

एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेनावतिष्ठते। रूपतो वर्णतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः ।। ५.

जसं एकच मेघ एकत्र येऊन वेगवेगळ्या रूपात आणि रंगात दिसतो, तसंच तोही गुणांच्या प्रभावामुळे विविध स्वरूप घेतो.

भवत्येको द्विधा चैव त्रिधा मूर्तिविनाशनात्। एको ब्रह्मान्तकृच्चैव पुरुषश्चेति ते त्रयः ।। ५.

तो एक, दोन किंवा तीन रूप घेतो, रूपांचं विलयन झाल्यावर; तो ब्रह्मा, अंतकृत आणि पुरुष — हे तिघेच आहेत.

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। ब्राह्मी च पौरुषी चैव अन्तकारी च ते त्रयः ।। ५.

स्वयंभूच्या या तीन देहांचा उल्लेख केला आहे — ब्राह्मी, पौरुषी आणि अंतकारी — हेच ते तीन.

तत्र या राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी। या तामसी तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा। सात्त्विकी पौरुषी या तु सानुग्रहकरी स्मृता ।। ५.

त्यातली राजस देह सृष्टी निर्माण करणारी आहे; तमस गुण असलेली 'काळ' नावाची देह सृष्टी नष्ट करणारी आहे; आणि सत्त्वगुण असलेली 'पौरुषी' देह कृपा करणारी म्हणून ओळखली जाते.

राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामसी चान्तकृद्या तु तदंशेनाभवद्भवः ।। ५.

ब्रह्माच्या राजस भागातून मरीचि आणि कश्यप जन्मले; तमस गुण असलेल्या अंतकृत भागातून भव उत्पन्न झाला.

सात्त्विकी पौरुषी या सा तस्याः शोचिष्णुरुच्यते। त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः ।। ५.

सत्त्वगुण असलेली पौरुषी देह 'शोचिष्णु' म्हणून ओळखली जाते; स्वयंभूच्या या तीन देहांचा त्रैलोक्यात उल्लेख आहे.

नानाप्रयोजनार्थां हि कालोऽवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजाः सृष्ठ्वा विष्णुत्वेनानुगृह्य च। वैष्णव्यानुगृहीता स्ता रौद्यानुग्रसते पुनः ।। ५.

काळ वेगवेगळ्या हेतूसाठी वेगवेगळ्या अवस्था निर्माण करतो: ब्रह्मा म्हणून सृष्टी करतो, विष्णू म्हणून पालन करतो, आणि रुद्र म्हणून पुन्हा सगळ्यांना नष्ट करतो.

एकः स्वयम्भुवः कालस्त्रिभिस्त्रीन् वै करोति सः। सृजते चानुगृह्णाति प्रजाः संहरते तथा ।। ५.

स्वयंभू काळ एक असूनही, तीन गुणांमधून तीन रूप घेतो; तो सृष्टी करतो, पालन करतो आणि सृष्टीला पुन्हा मागे घेतो.

इत्येताः कथिता स्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। प्रजापत्या च रौद्री च वैष्णवी चैव ताः स्मृताः ।। ५.

अशा प्रकारे, स्वयंभूच्या या तीन देहांचे वर्णन झाले आहे — त्या प्रजापत्य, रौद्री आणि वैष्णवी म्हणून ओळखल्या जातात.

एका तनुः स्मृता वेदे धर्मशास्त्रे पुरातने। साङ्ख्ययोगपरे वीरैः पृथक्त्वैकत्वदर्शिभिः। अभिजातप्रभावज्ञैऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ५.

ही एकच देह वेद, प्राचीन धर्मशास्त्र, सांख्ययोगाला समर्पित वीर, एकता आणि वेगळेपणा पाहणारे, आणि मूळ व शक्ती जाणणारे, सत्यदर्शी ऋषी — या सर्वांनी ओळखली आहे.