वायुपुराणम्

ऊचुस्तं वासुदेवाद्याः किमर्थं तप्यते त्वया। सन्तुष्टाः स्वागताः सर्वे वरं ब्रूहि गयासुर ।। ४४.

वासुदेव आणि इतरांनी त्याला विचारलं, 'तू ही तपस्या का करतोस? आम्ही सर्व खूश आहोत आणि आलो आहोत; गयासुरा, तू कोणता वर मागतोस ते सांग.'

गयासुर उवाच।। यदितुष्टाः स्थ मे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। सर्व्वदेवद्विजातिभ्यो यज्ञतीर्थशिलोच्चयात् ।। ४४.

गयासुर म्हणाला, 'जर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर, तुम्ही देव माझ्यावर खूश असाल, तर मला असं वर द्या की यज्ञवेदी, तीर्थक्षेत्रं आणि दगडांच्या राशींपेक्षा—'

देवेभ्योऽतिपवित्रोऽहमृषिभ्योऽपि शिवाव्ययात्। मन्त्रेभ्यो देवदेवेभ्यो योगिभ्यश्चापि सर्व्वशः ।। ४४.

—मी देवांपेक्षा, ऋषींपेक्षा, शाश्वत शिवापेक्षा, मंत्रांपेक्षा, देवाधिदेवांपेक्षा आणि सर्व योग्यांपेक्षा अधिक पवित्र होऊं.

न्यासिभ्यश्चापि कर्म्मिभ्यो धर्म्मिभ्यश्च तथा पुनः। ज्ञातिभ्योऽतिपवित्रेभ्यः पवित्रः स्यां सदा सुराः ।। ४४.

देवतांनो, मी नेहमीच कर्म करणाऱ्यांपेक्षा, धर्म पाळणाऱ्यांपेक्षा आणि नातेवाईकांपेक्षाही अधिक पवित्र राहीन.

पवित्रमस्तु तं देवा दैत्यमुक्त्वा ययुर्दिवम्। दैत्यं दृष्ट्वा च स्पृष्ट्वा च सर्व्वे हरिपुरं ययुः ।। ४४.

देवतांनी म्हटलं, 'हे पवित्र असो,' आणि त्यांनी दैत्याला सोडून स्वर्गात प्रस्थान केलं; दैत्याला पाहून आणि स्पर्श करून सर्वजण हरिपुरीला गेले.

शून्यं लोकत्रयं जातं शून्या यमपुरी ह्यभूत्। यम इन्द्रादिभिः सार्द्धं ब्रह्मलोकं ततोऽगमत् ।। ४४.

तीनही लोक रिकामे झाले आणि यमपुरीही ओस पडली; मग यम, इंद्र व इतरांसह ब्रह्मलोकात गेला.

ब्रह्माणमूचिरे देवा गयासुरविलोपिताः। त्वया दत्तोऽधिकारो वै गृहाण त्वं पितामह ।। ४४.

गयासुरामुळे त्रस्त झालेल्या देवांनी ब्रह्माला सांगितले, 'तू अधिकार दिलास, आता, पितामह, कृपया तूच सर्वकाही सांभाळ.'

ब्रह्माब्रवीत्ततो देवान्व्रजामो विष्णुमव्ययम्। ब्रह्मादयोऽब्रुवन्विष्णुं त्वया दत्तवरेऽसुरे ।। ४४.

मग ब्रह्मा देवांना म्हणाला, 'चला, आपण अविनाशी विष्णूकडे जाऊया.' ब्रह्मा व इतरांनी विष्णूला सांगितले, 'तू दैत्याला वर दिलास.'

तद्दर्शनाद्ययुः स्वर्गं शून्यं लोक त्रयं ह्यभूत्। देवैरुक्तो वासुदेवो ब्रह्माणं स वचोऽब्रवीत् ।। ४४.

त्याला पाहून सर्वजण स्वर्गात गेले आणि तीनही लोक रिकामे झाले; देवांनी वासुदेवाला विचारले, तेव्हा वासुदेवाने ब्रह्माला असे सांगितले.

गत्वासुरं प्रार्थयस्व यज्ञार्थं देहि देहकम्। विष्णूक्तः ससुरो ब्रह्मा गत्वाऽपश्यन्महासुरम् ।। ४४.

जा, त्या दैत्याला विनंती कर आणि यज्ञासाठी त्याचे शरीर माग; विष्णूने असे सांगितल्यावर ब्रह्मा त्या महादैत्याकडे गेला आणि त्याला पाहिले.

गयासुरोऽब्रवीद्दृष्ट्वा ब्रह्माणं त्रिदशैः सहः। संपूज्योत्थाय विधिवत्प्रण्तः श्रद्धयान्वितः ।। ४४.

गयासुराने ब्रह्मा व देवतांना पाहून, विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली आणि श्रद्धेने उभा राहिला.

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः। यदागतोऽतिथिर्ब्रह्मा सर्व्वं प्राप्तं मयाद्य वै ।। ४४.

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे तप फळाला आले; ब्रह्मा अतिथी म्हणून आला, त्यामुळे आज मी सर्व काही मिळवले.

योगिन्योगाङ्गवित्सर्व्वलोकस्वामिन्पितर्गुरो। यदर्थमा गतो ब्रह्मन्स्तत्कार्य्यं करवाण्यहम् ।। ४४.

योग्यांचा स्वामी, योगाचे अंग जाणणारा, सर्व लोकांचा अधिपती, पूर्वज व गुरु, ब्रह्मा, तुम्ही ज्या कारणासाठी आला आहात, ते कार्य मी नक्की करीन.

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टानि भ्रमता मया। यज्ञार्थं न तु ते तानि पवित्राणि शरीरतः ।। ४४.

पृथ्वीवर मी ज्या तीर्थस्थळी फिरताना पाहिल्या, त्या यज्ञासाठी पवित्र नाहीत; शरीरामुळे त्यांना पवित्रता येत नाही.

त्वया देहे पवित्रत्वं प्राप्तं विष्णुप्रसादतः। अतः पवित्रं देहं त्वं यज्ञार्थं देहिमेऽसुर ।। ४४.

तुझ्यामुळे, विष्णूच्या कृपेने शरीरात पवित्रता आली आहे; म्हणून, हे दैत्य, यज्ञासाठी तुझे पवित्र शरीर मला दे.

धन्योऽहं देव देवेश यद्देहं प्रार्थ्यते त्वया। पितृवंशः कृतार्थो मे देहे यागं करोषि चेत् ।। ४४.

देवतांचा स्वामी, तू माझे शरीर मागतोस, यामुळे मी धन्य झालो; माझ्या शरीरात यज्ञ केलास तर माझ्या पितरांचा उद्धार होईल.

त्वयैवोत्पादितो देहः पवित्रस्तु त्वया कृतः। सर्व्वेषामुपकाराय यागोऽवश्यं भवत्विति ।। ४४.

हे शरीर तुझ्यामुळे निर्माण झाले आणि तुझ्यामुळे पवित्र झाले; सर्वांच्या कल्याणासाठी यज्ञ नक्कीच व्हावा.

इत्युक्त्वा सोऽपतद्भूमौ श्वेतकल्पे गयासुरः। नैऋतीं दिशमाश्रित्य तदा कोलाहले गिरौ ।। ४४.

असे म्हणून, श्वेतकल्पात गयासुर नैऋत्य दिशेला तोंड करून कोलाहल पर्वतावर भूमीवर पडला.

शिरः कृत्वोत्तरे दैत्यः पादौ कृत्वा तु दक्षिणे। ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् ।। ४४.

दैत्याने आपले डोके उत्तरेला आणि पाय दक्षिणेला ठेवले; ब्रह्माने सर्व साहित्य गोळा करून मनाने ऋत्विज निर्माण केले.

अग्निशर्माणम्मृतं शौनकं याञ्जलिं मृदुम्। कुमुथिं वेद कौण्डिल्यं हारीतं काश्यपं कृपम् ।। ४४.

अग्निशर्मा, मृत, शौनक, यांजली, मृदू, कुमुथी, वेदकौंडिल्य, हारित, कश्यप आणि कृप.

गर्गं कौशिकवासिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम्। वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ।। ४४.

गर्ग, कौशिक, वसिष्ठ, अविनाशी भृगुमुनी, वृद्ध, पाराशर, कण्व, मांडव्य आणि श्रुतिकेवळ.

श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कङ्कमेव च। लौकाक्षिञ्च महाबाहुं जैगीषव्यं तथैव च ।। ४४.

श्वेत, सुताल, दमन, सुहोत्र, कंक, बलाढ्य लौकाक्षी आणि जैगीषव्य हे सर्व.

दधिपञ्चमुखं विप्रमृषभं कर्कमेव च। कात्यायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रमगाव्रतम् ।। ४४.

दधिपंचमुख, विप्रृषभ, कर्क, कात्यायन, गोभिल आणि उग्र मागाव्रत नावाचे ऋषी.

सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरोव्रतम्। जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ।। ४४.

सुपालक, गौतम, वेदशिर नावाचा व्रती, जटामाळी जो नेहमी शांत असतो, आणि कठोर चाटुहास.

आत्रेयं चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महा व्रतम्। गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ।। ४४.

आत्रेय, अङ्गिरस, मोठ्या व्रताचा औपमन्यु, गुहेत राहणारा गोकर्ण, शिखंडी आणि उमाव्रत.

एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान्वेधा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ।। ४४.

हे आणि असे इतर श्रेष्ठ ब्राह्मण, विश्वाचे सर्जनहार आणि पितामह यांनी गायासुराच्या देहावर यज्ञ करण्यासाठी नियुक्त केले.

अग्निशर्मापि पञ्चाग्नीन्मुखादेतानथासृजत्। दक्षिणाग्निं गार्हपत्याहवनीयौ तपोऽव्ययः ।। ४४.

अग्निशर्म्याने आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने तोंडातून पाच अग्नी निर्माण केले – दक्षिणाग्नी, गार्हपत्य आणि आहवनीय.

सत्यावसथ्यौ देवर्षे येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः। यज्ञस्य च प्रतिष्ठार्थं विप्रेभ्यो दक्षिणां ददौ ।। ४४.

या देवतुल्य ऋषींमध्ये सत्य आणि असत्य अशा दोघांमध्ये यज्ञांची स्थापना झाली; आणि यज्ञाची दृढता व्हावी म्हणून त्याने ब्राह्मणांना दक्षिणा दिली.

हुत्वा पूर्णाहुतिं ब्रह्ना स्नात्वा चावभृथेन तु। यज्ञयूपं सुरैः सार्द्धं समानीय व्यरोपयत् ।। ४४.

पूर्णाहुती अर्पण करून, अवभृथस्नान केल्यावर ब्रह्मदेवाने देवांसह यज्ञाचा यूप आणून उभा केला.