वायुपुराणम्

स्थूलः षष्टिर्योजनानां श्रेष्ठोऽसौ वैष्णवः स्मृतः। कोलाहलगिरिवरे तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४४.

तो खूप मोठा, साठ योजने रुंद, आणि श्रेष्ठ वैष्णव म्हणून ओळखला जायचा. कोलाहळ पर्वताच्या शिखरावर त्याने अतिशय कठोर तपस्या केली.

बहुवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासं स्थिरोऽभवत्। तत्तपस्तापिता देवाः संक्षोभं परमं गताः ।। ४४.

अनेक हजारो वर्षे तो श्वास न घेता स्थिर राहिला. त्याच्या या तपामुळे देवांना फार त्रास झाला.

ब्रह्मलोकं गता देवाः प्रोचुस्तेऽथ पितामहम्। गयासुराद्रक्ष देव ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ।। ४४.

देव ब्रह्मलोकात गेले आणि पितामहाला म्हणाले, 'देवा, गयासुरापासून आमचं रक्षण कर.' मग ब्रह्माने देवांना उत्तर दिलं.

व्रजामः शङ्करं देवा ब्रह्माद्याश्च गताः शिवम्। कैलासे चाब्रुवन्नत्वा रक्ष देव महासुरात् ।। ४४.

ब्रह्मा आणि इतर देव म्हणाले, 'चला, आपण शंकराकडे जाऊया.' ते कैलासावर शंकराकडे गेले आणि म्हणाले, 'देवा, त्या महाअसुरापासून आमचं रक्षण कर.'

ब्रह्माद्यानब्रवीच्छम्भुर्व्रजामः शरणं हरिम्। क्षीराब्धौ देवदेवेशः स नः श्रेयो विधास्यति। ब्रह्मा महेश्वरो देवा विष्णुं नत्वा प्रतुष्टुवुः ।। ४४.

शंकराने ब्रह्मा आणि इतरांना सांगितलं, 'चला, आपण हरिकडे जाऊया.' क्षीरसागरात देवांचा स्वामी आपल्याला कल्याण देईल. मग ब्रह्मा, महेश्वर आणि देवांनी विष्णूला वंदन करून स्तुती केली.

देवा ऊचुः ।। ॐ नमो विष्णवो भर्त्रे सर्व्वेषां प्रभविष्णवे। रोचिष्णवे जिष्णवे च राक्षसादिग्रसिष्णवे ।। ४४.

देव म्हणाले, 'ॐ, सर्वांचा स्वामी, प्रभू विष्णू, तेजस्वी, विजयी, राक्षसांचा संहार करणारा, तुला नमस्कार.'

धरिष्णवेऽखिलस्यास्य योगिनां पारयिष्णवे । वर्द्धिष्णवे ह्यनन्ताय नमो भ्राज्ष्णिवे नमः ।। ४४.

संपूर्ण जगाचा आधार, योग्यांना तारणारा, वाढ करणारा, अनंत, तेजस्वी, तुला नमस्कार, पुन्हा नमस्कार.

सनत्कुमार उवाच।। एवं स्तुतो वासुदेवः सुराणां दर्शनं ददौ। किमर्थमागता देवा विष्णुनोक्तास्तमब्रुवन् ।। ४४.

सनत्कुमार म्हणाले, 'अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर वासुदेवाने देवांना दर्शन दिलं. विष्णूने विचारलं, 'का आलात?' आणि त्यांनी त्याला सर्व सांगितलं.'

गयासुरभयाद्देव रक्षास्मानब्रवीद्धरिम्। ब्रह्माद्या यान्तु तं दैत्यमागमिष्याम्यहं ततः ।। ४४.

गयासुराच्या भीतीने, 'देवा, आमचं रक्षण कर,' असं त्यांनी हरिला सांगितलं. ब्रह्मा आणि इतरांनी त्या दैत्याकडे जावं, मी नंतर येतो, असं विष्णू म्हणाला.

केशवे गरुडारूढो वरं दातुं गयासुरे। सर्व्वे स्वं स्वं समास्थाय ययुर्वाहनमुत्तमम् ।। ४४.

केशव गरुडावर बसून गयासुराला वर द्यायला गेला. प्रत्येकाने आपापलं उत्तम वाहन घेतलं आणि ते सगळे निघाले.

ऊचुस्तं वासुदेवाद्याः किमर्थं तप्यते त्वया। सन्तुष्टाः स्वागताः सर्वे वरं ब्रूहि गयासुर ।। ४४.

वासुदेव आणि इतरांनी त्याला विचारलं, 'तू ही तपस्या का करतोस? आम्ही सर्व खूश आहोत आणि आलो आहोत; गयासुरा, तू कोणता वर मागतोस ते सांग.'

गयासुर उवाच।। यदितुष्टाः स्थ मे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। सर्व्वदेवद्विजातिभ्यो यज्ञतीर्थशिलोच्चयात् ।। ४४.

गयासुर म्हणाला, 'जर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर, तुम्ही देव माझ्यावर खूश असाल, तर मला असं वर द्या की यज्ञवेदी, तीर्थक्षेत्रं आणि दगडांच्या राशींपेक्षा—'

देवेभ्योऽतिपवित्रोऽहमृषिभ्योऽपि शिवाव्ययात्। मन्त्रेभ्यो देवदेवेभ्यो योगिभ्यश्चापि सर्व्वशः ।। ४४.

—मी देवांपेक्षा, ऋषींपेक्षा, शाश्वत शिवापेक्षा, मंत्रांपेक्षा, देवाधिदेवांपेक्षा आणि सर्व योग्यांपेक्षा अधिक पवित्र होऊं.

न्यासिभ्यश्चापि कर्म्मिभ्यो धर्म्मिभ्यश्च तथा पुनः। ज्ञातिभ्योऽतिपवित्रेभ्यः पवित्रः स्यां सदा सुराः ।। ४४.

देवतांनो, मी नेहमीच कर्म करणाऱ्यांपेक्षा, धर्म पाळणाऱ्यांपेक्षा आणि नातेवाईकांपेक्षाही अधिक पवित्र राहीन.

पवित्रमस्तु तं देवा दैत्यमुक्त्वा ययुर्दिवम्। दैत्यं दृष्ट्वा च स्पृष्ट्वा च सर्व्वे हरिपुरं ययुः ।। ४४.

देवतांनी म्हटलं, 'हे पवित्र असो,' आणि त्यांनी दैत्याला सोडून स्वर्गात प्रस्थान केलं; दैत्याला पाहून आणि स्पर्श करून सर्वजण हरिपुरीला गेले.

शून्यं लोकत्रयं जातं शून्या यमपुरी ह्यभूत्। यम इन्द्रादिभिः सार्द्धं ब्रह्मलोकं ततोऽगमत् ।। ४४.

तीनही लोक रिकामे झाले आणि यमपुरीही ओस पडली; मग यम, इंद्र व इतरांसह ब्रह्मलोकात गेला.

ब्रह्माणमूचिरे देवा गयासुरविलोपिताः। त्वया दत्तोऽधिकारो वै गृहाण त्वं पितामह ।। ४४.

गयासुरामुळे त्रस्त झालेल्या देवांनी ब्रह्माला सांगितले, 'तू अधिकार दिलास, आता, पितामह, कृपया तूच सर्वकाही सांभाळ.'

ब्रह्माब्रवीत्ततो देवान्व्रजामो विष्णुमव्ययम्। ब्रह्मादयोऽब्रुवन्विष्णुं त्वया दत्तवरेऽसुरे ।। ४४.

मग ब्रह्मा देवांना म्हणाला, 'चला, आपण अविनाशी विष्णूकडे जाऊया.' ब्रह्मा व इतरांनी विष्णूला सांगितले, 'तू दैत्याला वर दिलास.'

तद्दर्शनाद्ययुः स्वर्गं शून्यं लोक त्रयं ह्यभूत्। देवैरुक्तो वासुदेवो ब्रह्माणं स वचोऽब्रवीत् ।। ४४.

त्याला पाहून सर्वजण स्वर्गात गेले आणि तीनही लोक रिकामे झाले; देवांनी वासुदेवाला विचारले, तेव्हा वासुदेवाने ब्रह्माला असे सांगितले.

गत्वासुरं प्रार्थयस्व यज्ञार्थं देहि देहकम्। विष्णूक्तः ससुरो ब्रह्मा गत्वाऽपश्यन्महासुरम् ।। ४४.

जा, त्या दैत्याला विनंती कर आणि यज्ञासाठी त्याचे शरीर माग; विष्णूने असे सांगितल्यावर ब्रह्मा त्या महादैत्याकडे गेला आणि त्याला पाहिले.

गयासुरोऽब्रवीद्दृष्ट्वा ब्रह्माणं त्रिदशैः सहः। संपूज्योत्थाय विधिवत्प्रण्तः श्रद्धयान्वितः ।। ४४.

गयासुराने ब्रह्मा व देवतांना पाहून, विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली आणि श्रद्धेने उभा राहिला.

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः। यदागतोऽतिथिर्ब्रह्मा सर्व्वं प्राप्तं मयाद्य वै ।। ४४.

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे तप फळाला आले; ब्रह्मा अतिथी म्हणून आला, त्यामुळे आज मी सर्व काही मिळवले.

योगिन्योगाङ्गवित्सर्व्वलोकस्वामिन्पितर्गुरो। यदर्थमा गतो ब्रह्मन्स्तत्कार्य्यं करवाण्यहम् ।। ४४.

योग्यांचा स्वामी, योगाचे अंग जाणणारा, सर्व लोकांचा अधिपती, पूर्वज व गुरु, ब्रह्मा, तुम्ही ज्या कारणासाठी आला आहात, ते कार्य मी नक्की करीन.

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टानि भ्रमता मया। यज्ञार्थं न तु ते तानि पवित्राणि शरीरतः ।। ४४.

पृथ्वीवर मी ज्या तीर्थस्थळी फिरताना पाहिल्या, त्या यज्ञासाठी पवित्र नाहीत; शरीरामुळे त्यांना पवित्रता येत नाही.

त्वया देहे पवित्रत्वं प्राप्तं विष्णुप्रसादतः। अतः पवित्रं देहं त्वं यज्ञार्थं देहिमेऽसुर ।। ४४.

तुझ्यामुळे, विष्णूच्या कृपेने शरीरात पवित्रता आली आहे; म्हणून, हे दैत्य, यज्ञासाठी तुझे पवित्र शरीर मला दे.

धन्योऽहं देव देवेश यद्देहं प्रार्थ्यते त्वया। पितृवंशः कृतार्थो मे देहे यागं करोषि चेत् ।। ४४.

देवतांचा स्वामी, तू माझे शरीर मागतोस, यामुळे मी धन्य झालो; माझ्या शरीरात यज्ञ केलास तर माझ्या पितरांचा उद्धार होईल.

त्वयैवोत्पादितो देहः पवित्रस्तु त्वया कृतः। सर्व्वेषामुपकाराय यागोऽवश्यं भवत्विति ।। ४४.

हे शरीर तुझ्यामुळे निर्माण झाले आणि तुझ्यामुळे पवित्र झाले; सर्वांच्या कल्याणासाठी यज्ञ नक्कीच व्हावा.

इत्युक्त्वा सोऽपतद्भूमौ श्वेतकल्पे गयासुरः। नैऋतीं दिशमाश्रित्य तदा कोलाहले गिरौ ।। ४४.

असे म्हणून, श्वेतकल्पात गयासुर नैऋत्य दिशेला तोंड करून कोलाहल पर्वतावर भूमीवर पडला.

शिरः कृत्वोत्तरे दैत्यः पादौ कृत्वा तु दक्षिणे। ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् ।। ४४.

दैत्याने आपले डोके उत्तरेला आणि पाय दक्षिणेला ठेवले; ब्रह्माने सर्व साहित्य गोळा करून मनाने ऋत्विज निर्माण केले.