वायुपुराणम्

यास्ते वैतरणी नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता। साऽवतीर्णा गयाक्षेत्रे पितॄणां तारणाय वै। स्नातो गोदो वैतरण्यां त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् ।। ४३.

तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेली वैतरणी नदी, पितरांच्या तारण्यासाठी गया क्षेत्रात अवतरली आहे. त्या वैतरणीत स्नान करून आणि गायीचे दान केल्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात.

तथाऽक्षयवटं गत्वा विप्रान्सन्तोषयिष्यति। ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४३.

तसेच अक्षयवटाजवळ जाऊन ब्राह्मणांना संतुष्ट करावे, ब्रह्मदेवाने सांगितलेल्या हव्य-कव्यादि अर्पणांनी त्यांची पूजा करावी; ब्राह्मण तृप्त झाले की, सर्व देवता आणि पितरही तृप्त होतात.

गयायां न हि तत्स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते। सान्निध्यं सर्व्वतीर्थानां गयातीर्थं ततो वरम् ।। ४३.

गयेमध्ये असे एकही ठिकाण नाही जिथे तीर्थ नाही; सर्व तीर्थांचे सान्निध्य असल्यामुळे गया तीर्थ सर्वश्रेष्ठ आहे.

मीने मेषे स्थिते सूर्य्ये कन्यायां कार्मुके घटे। दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु गयायां पिण्डपातनम् ।। ४३.

मीन, मेष, कन्या, धनू आणि कुंभ या राशींमध्ये सूर्य असताना, गयेमध्ये पिंडदान करणे तीनही लोकांत दुर्मिळ असते.

मकरे वर्त्तमाने च ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः । दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु गयाश्राद्धं सुदुर्ल्लभम् ।। ४३.

मकर राशीत सूर्य असताना किंवा चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी, गयेमध्ये श्राद्ध करणे तीनही लोकांत अत्यंत दुर्मिळ असते.

गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः। न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ।। ४३.

गयेत पिंडदान केल्यावर माणसाला जे फळ मिळतं, ते मी शेकडो कोटी कल्पांमध्येही सांगू शकत नाही.

नारद उवाच।। गयासुरः कथं जातः किंप्रभावः किमात्मकः । तपस्तप्तं कथं तेन कथं देहपवित्रता ।। ४४.

नारद म्हणाले, 'गयासुर कसा झाला? त्याची शक्ती काय, त्याचा स्वभाव कसा आहे? त्याने तपस्या कशी केली आणि त्याचं शरीर कसं पवित्र झालं?'

सनत्कुमार उवाच।। विष्णोर्नाभ्यम्बुजाज्जातो ब्रह्मा लोकपितामहः। प्रजाः ससर्ज संप्रोक्तः पूर्व्वं देवेन विष्णुना ।। ४४.

सनत्कुमार म्हणाले, 'विष्णूच्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा, जगाचा पितामह, जन्माला आला. त्याने विष्णूने आधी सांगितल्याप्रमाणे सर्व सृष्टी निर्माण केली.'

आसुरेणैव भावेन ह्यसुरानसृजत्पुरा। सौमनस्येन भावेन देवान्सुमनसोऽसृजत् ।। ४४.

पूर्वी ब्रह्माने असुरी वृत्तीने असुरांची निर्मिती केली; आणि सौम्य मनाने देवांची, म्हणजेच सुस्वभावी देवांची निर्मिती केली.

गयासुरोऽसुराणाञ्च महाबलपराक्रमः। योजनानां सपादञ्च शतं तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।। ४४.

गयासुर हा असुरांमध्ये फार बलवान आणि पराक्रमी होता; त्याची उंची शंभर आणि पाव योजने इतकी होती, असं सांगितलं जातं.

स्थूलः षष्टिर्योजनानां श्रेष्ठोऽसौ वैष्णवः स्मृतः। कोलाहलगिरिवरे तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४४.

तो खूप मोठा, साठ योजने रुंद, आणि श्रेष्ठ वैष्णव म्हणून ओळखला जायचा. कोलाहळ पर्वताच्या शिखरावर त्याने अतिशय कठोर तपस्या केली.

बहुवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासं स्थिरोऽभवत्। तत्तपस्तापिता देवाः संक्षोभं परमं गताः ।। ४४.

अनेक हजारो वर्षे तो श्वास न घेता स्थिर राहिला. त्याच्या या तपामुळे देवांना फार त्रास झाला.

ब्रह्मलोकं गता देवाः प्रोचुस्तेऽथ पितामहम्। गयासुराद्रक्ष देव ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ।। ४४.

देव ब्रह्मलोकात गेले आणि पितामहाला म्हणाले, 'देवा, गयासुरापासून आमचं रक्षण कर.' मग ब्रह्माने देवांना उत्तर दिलं.

व्रजामः शङ्करं देवा ब्रह्माद्याश्च गताः शिवम्। कैलासे चाब्रुवन्नत्वा रक्ष देव महासुरात् ।। ४४.

ब्रह्मा आणि इतर देव म्हणाले, 'चला, आपण शंकराकडे जाऊया.' ते कैलासावर शंकराकडे गेले आणि म्हणाले, 'देवा, त्या महाअसुरापासून आमचं रक्षण कर.'

ब्रह्माद्यानब्रवीच्छम्भुर्व्रजामः शरणं हरिम्। क्षीराब्धौ देवदेवेशः स नः श्रेयो विधास्यति। ब्रह्मा महेश्वरो देवा विष्णुं नत्वा प्रतुष्टुवुः ।। ४४.

शंकराने ब्रह्मा आणि इतरांना सांगितलं, 'चला, आपण हरिकडे जाऊया.' क्षीरसागरात देवांचा स्वामी आपल्याला कल्याण देईल. मग ब्रह्मा, महेश्वर आणि देवांनी विष्णूला वंदन करून स्तुती केली.

देवा ऊचुः ।। ॐ नमो विष्णवो भर्त्रे सर्व्वेषां प्रभविष्णवे। रोचिष्णवे जिष्णवे च राक्षसादिग्रसिष्णवे ।। ४४.

देव म्हणाले, 'ॐ, सर्वांचा स्वामी, प्रभू विष्णू, तेजस्वी, विजयी, राक्षसांचा संहार करणारा, तुला नमस्कार.'

धरिष्णवेऽखिलस्यास्य योगिनां पारयिष्णवे । वर्द्धिष्णवे ह्यनन्ताय नमो भ्राज्ष्णिवे नमः ।। ४४.

संपूर्ण जगाचा आधार, योग्यांना तारणारा, वाढ करणारा, अनंत, तेजस्वी, तुला नमस्कार, पुन्हा नमस्कार.

सनत्कुमार उवाच।। एवं स्तुतो वासुदेवः सुराणां दर्शनं ददौ। किमर्थमागता देवा विष्णुनोक्तास्तमब्रुवन् ।। ४४.

सनत्कुमार म्हणाले, 'अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर वासुदेवाने देवांना दर्शन दिलं. विष्णूने विचारलं, 'का आलात?' आणि त्यांनी त्याला सर्व सांगितलं.'

गयासुरभयाद्देव रक्षास्मानब्रवीद्धरिम्। ब्रह्माद्या यान्तु तं दैत्यमागमिष्याम्यहं ततः ।। ४४.

गयासुराच्या भीतीने, 'देवा, आमचं रक्षण कर,' असं त्यांनी हरिला सांगितलं. ब्रह्मा आणि इतरांनी त्या दैत्याकडे जावं, मी नंतर येतो, असं विष्णू म्हणाला.

केशवे गरुडारूढो वरं दातुं गयासुरे। सर्व्वे स्वं स्वं समास्थाय ययुर्वाहनमुत्तमम् ।। ४४.

केशव गरुडावर बसून गयासुराला वर द्यायला गेला. प्रत्येकाने आपापलं उत्तम वाहन घेतलं आणि ते सगळे निघाले.

ऊचुस्तं वासुदेवाद्याः किमर्थं तप्यते त्वया। सन्तुष्टाः स्वागताः सर्वे वरं ब्रूहि गयासुर ।। ४४.

वासुदेव आणि इतरांनी त्याला विचारलं, 'तू ही तपस्या का करतोस? आम्ही सर्व खूश आहोत आणि आलो आहोत; गयासुरा, तू कोणता वर मागतोस ते सांग.'

गयासुर उवाच।। यदितुष्टाः स्थ मे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। सर्व्वदेवद्विजातिभ्यो यज्ञतीर्थशिलोच्चयात् ।। ४४.

गयासुर म्हणाला, 'जर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर, तुम्ही देव माझ्यावर खूश असाल, तर मला असं वर द्या की यज्ञवेदी, तीर्थक्षेत्रं आणि दगडांच्या राशींपेक्षा—'

देवेभ्योऽतिपवित्रोऽहमृषिभ्योऽपि शिवाव्ययात्। मन्त्रेभ्यो देवदेवेभ्यो योगिभ्यश्चापि सर्व्वशः ।। ४४.

—मी देवांपेक्षा, ऋषींपेक्षा, शाश्वत शिवापेक्षा, मंत्रांपेक्षा, देवाधिदेवांपेक्षा आणि सर्व योग्यांपेक्षा अधिक पवित्र होऊं.

न्यासिभ्यश्चापि कर्म्मिभ्यो धर्म्मिभ्यश्च तथा पुनः। ज्ञातिभ्योऽतिपवित्रेभ्यः पवित्रः स्यां सदा सुराः ।। ४४.

देवतांनो, मी नेहमीच कर्म करणाऱ्यांपेक्षा, धर्म पाळणाऱ्यांपेक्षा आणि नातेवाईकांपेक्षाही अधिक पवित्र राहीन.

पवित्रमस्तु तं देवा दैत्यमुक्त्वा ययुर्दिवम्। दैत्यं दृष्ट्वा च स्पृष्ट्वा च सर्व्वे हरिपुरं ययुः ।। ४४.

देवतांनी म्हटलं, 'हे पवित्र असो,' आणि त्यांनी दैत्याला सोडून स्वर्गात प्रस्थान केलं; दैत्याला पाहून आणि स्पर्श करून सर्वजण हरिपुरीला गेले.

शून्यं लोकत्रयं जातं शून्या यमपुरी ह्यभूत्। यम इन्द्रादिभिः सार्द्धं ब्रह्मलोकं ततोऽगमत् ।। ४४.

तीनही लोक रिकामे झाले आणि यमपुरीही ओस पडली; मग यम, इंद्र व इतरांसह ब्रह्मलोकात गेला.

ब्रह्माणमूचिरे देवा गयासुरविलोपिताः। त्वया दत्तोऽधिकारो वै गृहाण त्वं पितामह ।। ४४.

गयासुरामुळे त्रस्त झालेल्या देवांनी ब्रह्माला सांगितले, 'तू अधिकार दिलास, आता, पितामह, कृपया तूच सर्वकाही सांभाळ.'

ब्रह्माब्रवीत्ततो देवान्व्रजामो विष्णुमव्ययम्। ब्रह्मादयोऽब्रुवन्विष्णुं त्वया दत्तवरेऽसुरे ।। ४४.

मग ब्रह्मा देवांना म्हणाला, 'चला, आपण अविनाशी विष्णूकडे जाऊया.' ब्रह्मा व इतरांनी विष्णूला सांगितले, 'तू दैत्याला वर दिलास.'

तद्दर्शनाद्ययुः स्वर्गं शून्यं लोक त्रयं ह्यभूत्। देवैरुक्तो वासुदेवो ब्रह्माणं स वचोऽब्रवीत् ।। ४४.

त्याला पाहून सर्वजण स्वर्गात गेले आणि तीनही लोक रिकामे झाले; देवांनी वासुदेवाला विचारले, तेव्हा वासुदेवाने ब्रह्माला असे सांगितले.