वायुपुराणम्

ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४३.

ब्रह्म्याने नियुक्त केलेल्या ब्राह्मणांची हव्या-काव्यादीने पूजा करावी; जेव्हा ते संतुष्ट होतात, तेव्हा सर्व देवता आणि पितरही प्रसन्न होतात.

मुण्डनं चोपवासश्च सर्व्वतीर्थेष्वयं विधिः। वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ।। ४३.

डोके मुंडण आणि उपवास सर्व तीर्थक्षेत्रांत सांगितले आहे, पण कुरुक्षेत्र, विशाल, विरजा आणि गया या ठिकाणी वगळावे.

दण्डंप्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः। दण्डं न्यस्ता विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते ।। ४३.

जो भिक्षुक गया येथे जाऊन पिंड देत नाही, त्याने आपली काठी दाखवावी; ती काठी विष्णूच्या पायाशी ठेवली की, तो स्वतः आणि त्याचे पितर मुक्त होतात.

न दण्डी किल्बिषं धत्ते पुण्यं वा परमार्थतः। अतः सर्व्वां क्रियां त्यक्त्वा विष्णुं ध्यायति भावुकः ।। ४३.

काठीधारी ना पाप कमावतो, ना खरे पुण्य मिळवतो; म्हणून सर्व कर्मे सोडून, भाविक माणूस विष्णूचे ध्यान करतो.

संन्यसेत्सर्व्वकर्म्माणि वेदमेकं न संन्यसेत्। मुण्डं कुर्य्याच्च पूर्व्वेऽस्मिन्पश्चिमे दक्षिणोत्तरे ।। ४३.

सर्व कर्मे सोडावीत, पण वेद कधीही सोडू नये. पूर्व, पश्चिम, दक्षिण किंवा उत्तर या दिशांना डोके मुंडावे.

सार्द्धं क्रोशद्वयं मानं गयेति ब्रह्मणेरितम्। पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ।। ४३.

ब्रह्म्याने सांगितल्याप्रमाणे, गया क्षेत्राची लांबी दोन अर्धा क्रोश आहे; गया क्षेत्र पाच क्रोशांचे आहे आणि गया शिखर एक क्रोशाचे आहे.

तन्मध्ये सर्व्वतीर्थानि त्रैलोक्ये यानि सन्ति वै। श्राद्धकृद्यो गयाक्षेत्रे पितॄणामनृणो हि सः ।। ४३.

त्या क्षेत्रात त्रैलोक्यातील सर्व तीर्थक्षेत्रे आहेत. जो कोणी गया क्षेत्रात श्राद्ध करतो, तो पितरांच्या ऋणातून मुक्त होतो.

शिरसि श्राद्धकृद्यस्तु कुलानां शतमुद्धरेत्। गृहाच्चलितमात्रेण गयायां गमनं प्रति। स्वर्गा रोहणसोपानं पितॄणाञ्च पदे पदे ।। ४३.

जो माणूस डोक्यावर वस्त्र घेऊन श्राद्ध करतो, तो आपल्या कुळातील शंभर पिढ्या तारतो. आणि घरातून फक्त गया या ठिकाणी जाण्याचा निर्धार करून पाऊल टाकले, तरी प्रत्येक पावलावर आपल्या पितरांसाठी स्वर्गाकडे जाण्याची पायरी उभी करतो.

पदे पदेऽश्वमेधस्य यत्फलं गच्छतो गयाम्। तत्फलञ्च भवेन्नूनं समग्रं नात्र संशयः ।। ४३.

गयेकडे जाताना प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचे संपूर्ण फळ मिळते, यात काहीही शंका नाही.

पायसेनापि चरुणा सक्तुना पिष्टकेन वा। तण्डुलैः फलमूलाद्यैर्गयायां पिण्डपातनम् ।। ४३.

गयेमध्ये दूधात शिजवलेला तांदूळ, पिठाचा लाडू, सत्तू, पीठाचे पदार्थ, तांदूळ, फळे किंवा कंदमुळे यांपैकी कुठल्याही पदार्थाने पिंड दान केले, तरी मोठे पुण्य मिळते.

तिलकल्केन खण्डेन गुडेन सघृतेन वा। केवलेनैव दध्ना वा ऊर्जेन मधुनाऽथ वा ।। ४३.

तीळाची चटणी, साखर, तुपात मिसळलेला गूळ, फक्त दही, तूप किंवा मध यांपैकी कोणत्याही पदार्थाने पिंड दिला तरी ते फलदायी ठरते.

पिण्याकं सघृतं खण्डं पितृभ्योऽक्षयमित्युत। इज्यते वार्त्तवं भोज्यं हविष्यान्नं मुनीरितम् ।। ४३.

पितरांसाठी तुपात मिसळलेला तेलाचा पिठाचा लाडू, साखर किंवा जे काही नैवेद्य, तसेच ऋषींनी सांगितलेले हविष्यान्न अर्पण केल्याने ते पुण्य कधीही संपत नाही.

एकतः सर्व्ववस्तूनि रसवन्ति मधूनि हि। स्मृत्वा गदाधराङघ्र्यब्जं फल्गुतीर्थाम्बु चैकतः ।। ४३.

एका बाजूला सर्व स्वादिष्ट पदार्थ आणि मध आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला गदाधराच्या कमळासारख्या पायांची आठवण आणि फल्गू तीर्थाचे पाणी — हे दोन्ही कुठल्याही गोष्टीशी तुलना करता येत नाहीत.

पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम्। दक्षिणा चान्न सङ्कल्पस्तीर्थश्राद्धेष्वयं विधिः ।। ४३.

तीर्थस्थळी श्राद्ध करण्याची पद्धत अशी आहे — पिंडासाठी आसन, पिंडदान, नंतर शुद्धी, ब्राह्मणांना दक्षिणा, भोजन आणि संकल्प.

नावाहनं न दिग्बन्धो न दोषो दृष्टिसम्भवः। सकारुण्येन कर्त्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ।। ४३.

इथे आवाहन, दिशा बांधणे किंवा कोणी पाहिले म्हणून दोष लागत नाही; जाणकारांनी तीर्थस्थळी श्राद्ध दयाळूपणे करावे.

अन्यत्रावाहिताः काले पितरो यान्त्यमुं प्रति। तीर्थे सदा वसन्त्येते तस्मादावाहनं न हि ।। ४३.

इतर ठिकाणी योग्य वेळी पितरांना आवाहन करावे लागते, पण तीर्थस्थळी ते नेहमीच उपस्थित असतात, म्हणून तिथे आवाहनाची गरज नसते.

तीर्थश्राद्धं प्रयच्छद्भिः पुरुषैः फलकाङ्क्षिभिः। कामं क्रोधं तथा लोभं त्यक्त्वा कार्य्या क्रियाऽनिशम् ।। ४३.

तीर्थस्थळी श्राद्धाचे फळ हवे असेल, तर इच्छा, राग आणि लोभ सोडून नेहमीच हे कर्म करावे.

ब्रह्मचार्य्यकभोजी च भूशायी सत्यवाक्छुचिः। सर्व्वभूतहिते रक्तः स तीर्थफलमश्नुते ।। ४३.

जो ब्रह्मचर्य पाळतो, एकदाच जेवतो, जमिनीवर झोपतो, नेहमी सत्य बोलतो, स्वच्छ असतो आणि सर्व प्राण्यांच्या हिताला मनापासून जोडलेला असतो, तो तीर्थाचे फळ मिळवतो.

तीर्थान्यनुसरन्धीरः पाषण्डं पूर्व्वतस्त्यजेत्। पाषण्ढः स च विज्ञेयो यो भवेत्कामकारतः ।। ४३.

तीर्थयात्रा करताना ज्ञानी माणसाने आधी पाषंड सोडावा; आणि जो आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो, तोच पाषंडी समजावा.

तीर्थेषु ये नरा धीराः कर्म्म कुर्व्वन्ति तद्घताः। यथा ब्रह्मविदो वेद्यं वस्तु चानन्यचेतसः। प्रविशन्ति परेशाख्यं ब्रह्म ब्रह्मपरायणाः ।। ४३.

तीर्थस्थळी श्रद्धेने कर्म करणारे, मन एकाग्र ठेवणारे, जसे ब्रह्मज्ञानी ब्रह्माला जाणतात, तसेच हे लोक परमेश्वररूप ब्रह्मात विलीन होतात.

यास्ते वैतरणी नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता। साऽवतीर्णा गयाक्षेत्रे पितॄणां तारणाय वै। स्नातो गोदो वैतरण्यां त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् ।। ४३.

तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेली वैतरणी नदी, पितरांच्या तारण्यासाठी गया क्षेत्रात अवतरली आहे. त्या वैतरणीत स्नान करून आणि गायीचे दान केल्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात.

तथाऽक्षयवटं गत्वा विप्रान्सन्तोषयिष्यति। ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४३.

तसेच अक्षयवटाजवळ जाऊन ब्राह्मणांना संतुष्ट करावे, ब्रह्मदेवाने सांगितलेल्या हव्य-कव्यादि अर्पणांनी त्यांची पूजा करावी; ब्राह्मण तृप्त झाले की, सर्व देवता आणि पितरही तृप्त होतात.

गयायां न हि तत्स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते। सान्निध्यं सर्व्वतीर्थानां गयातीर्थं ततो वरम् ।। ४३.

गयेमध्ये असे एकही ठिकाण नाही जिथे तीर्थ नाही; सर्व तीर्थांचे सान्निध्य असल्यामुळे गया तीर्थ सर्वश्रेष्ठ आहे.

मीने मेषे स्थिते सूर्य्ये कन्यायां कार्मुके घटे। दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु गयायां पिण्डपातनम् ।। ४३.

मीन, मेष, कन्या, धनू आणि कुंभ या राशींमध्ये सूर्य असताना, गयेमध्ये पिंडदान करणे तीनही लोकांत दुर्मिळ असते.

मकरे वर्त्तमाने च ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः । दुर्ल्लभं त्रिषु लोकेषु गयाश्राद्धं सुदुर्ल्लभम् ।। ४३.

मकर राशीत सूर्य असताना किंवा चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी, गयेमध्ये श्राद्ध करणे तीनही लोकांत अत्यंत दुर्मिळ असते.

गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः। न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि ।। ४३.

गयेत पिंडदान केल्यावर माणसाला जे फळ मिळतं, ते मी शेकडो कोटी कल्पांमध्येही सांगू शकत नाही.

नारद उवाच।। गयासुरः कथं जातः किंप्रभावः किमात्मकः । तपस्तप्तं कथं तेन कथं देहपवित्रता ।। ४४.

नारद म्हणाले, 'गयासुर कसा झाला? त्याची शक्ती काय, त्याचा स्वभाव कसा आहे? त्याने तपस्या कशी केली आणि त्याचं शरीर कसं पवित्र झालं?'

सनत्कुमार उवाच।। विष्णोर्नाभ्यम्बुजाज्जातो ब्रह्मा लोकपितामहः। प्रजाः ससर्ज संप्रोक्तः पूर्व्वं देवेन विष्णुना ।। ४४.

सनत्कुमार म्हणाले, 'विष्णूच्या नाभीच्या कमळातून ब्रह्मा, जगाचा पितामह, जन्माला आला. त्याने विष्णूने आधी सांगितल्याप्रमाणे सर्व सृष्टी निर्माण केली.'

आसुरेणैव भावेन ह्यसुरानसृजत्पुरा। सौमनस्येन भावेन देवान्सुमनसोऽसृजत् ।। ४४.

पूर्वी ब्रह्माने असुरी वृत्तीने असुरांची निर्मिती केली; आणि सौम्य मनाने देवांची, म्हणजेच सुस्वभावी देवांची निर्मिती केली.