वायुपुराणम्

महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति। पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि तिलैर्विना ।। ४३.

गया येथे पोहोचल्यावर महाकल्पभर साठवलेले पाप नष्ट होते. तिळांशिवायसुद्धा, पिंड आपल्या पितरांसाठी आणि स्वतःसाठी द्यावा.

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्व्वङ्गनागमः। पापंतत्सङ्गजं सर्व्वं गयाश्राद्धाद्विनश्यति ।। ४३.

ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी, गुरुपत्नीशी संबंध आणि अशा पापांच्या संगतीतून जे काही पाप होते, ते सर्व गया श्राद्धाने नष्ट होते.

आत्मजोऽप्यन्यजो वापि गयाभूमौ यदा तदा। यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।। ४३.

स्वतःचा मुलगा असो किंवा दुसरा कोणी असो, गया भूमीत ज्या नावाने पिंड सोडला जातो, त्या नावाने तो व्यक्ती ब्रह्माच्या शाश्वत स्थानाला पोहोचतो.

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा। वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्व्विधा ।। ४३.

ब्रह्मज्ञान, गया श्राद्ध, गायीच्या गोठ्यात मृत्यू आणि कुरुक्षेत्रात वास — ही पुरुषांसाठी मुक्तीची चार प्रकारे आहेत.

ब्रह्मज्ञानेन किं कार्य्यं गोगृहे मरणेन किम्। वासेन किं कुरुक्षेत्रे यदि पुत्रो गयां व्रजेत् ।। ४३.

मुलगा गया येथे गेला असेल, तर ब्रह्मज्ञानाची, गायीच्या गोठ्यात मृत्यूची किंवा कुरुक्षेत्रात वासाची गरजच राहत नाही.

गयायां सर्व्वकालेषु पिण्डं दद्याद्विचक्षणः। अधिमासे जन्मदिने चास्तेऽपि गुरुशुक्रयोः ।। ४३.

शहाण्या माणसाने गया येथे सर्व काळात, अधिक महिन्यात, जन्मदिनी आणि गुरु-शुक्र एकत्र आले असतानासुद्धा पिंड द्यावा.

न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थेऽपि बृहस्पतौ। तथा दैवप्रमादेन प्रहतेषु व्रणेषु च। पुनः कर्म्माधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ।। ४३.

गया श्राद्ध कधीही सोडू नये, जरी बृहस्पती सिंह राशीत असला तरी. दैवी चुकांमुळे, जखमा किंवा इजा झाल्यावरसुद्धा, पुन्हा कर्म करण्याचा अधिकार मिळतो आणि श्राद्ध करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो.

सकृद्गयाभिगमनं सकृत्पिण्डस्य पातनम्। दुर्लभं किं पुनर्न्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितिः ।। ४३.

एकदाच गया येथे जाणे, एकदाच पिंड सोडणे हे दुर्मिळ आहे; मग या ठिकाणी नेहमीच राहणे किती दुर्मिळ असेल!

प्रमादान्म्रियते क्षेत्रे ब्रह्मादेर्मुक्तिदायके। ब्रह्मज्ञानाद्यथा मुक्तिर्लभ्यते नात्र संशयः ।। ४३.

चुकून जरी कोणी ब्रह्मादिक मुक्तिदायक क्षेत्रात मरण पावला, तरी ब्रह्मज्ञानामुळे जशी मुक्ती मिळते, तशीच येथेही मिळते — याबद्दल शंका नाही.

कीटकादिमृतानाञ्च पितॄणां तारणाय च। तस्मात्सर्व्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यं सुविचक्षणैः ।। ४३.

किडे वगैरे म्हणून मरण पावलेल्या पितरांच्या तारणासाठी, म्हणून शहाण्यांनी हे सर्व प्रयत्नपूर्वक करावे.

ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनाऽर्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४३.

ब्रह्म्याने नियुक्त केलेल्या ब्राह्मणांची हव्या-काव्यादीने पूजा करावी; जेव्हा ते संतुष्ट होतात, तेव्हा सर्व देवता आणि पितरही प्रसन्न होतात.

मुण्डनं चोपवासश्च सर्व्वतीर्थेष्वयं विधिः। वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ।। ४३.

डोके मुंडण आणि उपवास सर्व तीर्थक्षेत्रांत सांगितले आहे, पण कुरुक्षेत्र, विशाल, विरजा आणि गया या ठिकाणी वगळावे.

दण्डंप्रदर्शयेद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः। दण्डं न्यस्ता विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते ।। ४३.

जो भिक्षुक गया येथे जाऊन पिंड देत नाही, त्याने आपली काठी दाखवावी; ती काठी विष्णूच्या पायाशी ठेवली की, तो स्वतः आणि त्याचे पितर मुक्त होतात.

न दण्डी किल्बिषं धत्ते पुण्यं वा परमार्थतः। अतः सर्व्वां क्रियां त्यक्त्वा विष्णुं ध्यायति भावुकः ।। ४३.

काठीधारी ना पाप कमावतो, ना खरे पुण्य मिळवतो; म्हणून सर्व कर्मे सोडून, भाविक माणूस विष्णूचे ध्यान करतो.

संन्यसेत्सर्व्वकर्म्माणि वेदमेकं न संन्यसेत्। मुण्डं कुर्य्याच्च पूर्व्वेऽस्मिन्पश्चिमे दक्षिणोत्तरे ।। ४३.

सर्व कर्मे सोडावीत, पण वेद कधीही सोडू नये. पूर्व, पश्चिम, दक्षिण किंवा उत्तर या दिशांना डोके मुंडावे.

सार्द्धं क्रोशद्वयं मानं गयेति ब्रह्मणेरितम्। पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ।। ४३.

ब्रह्म्याने सांगितल्याप्रमाणे, गया क्षेत्राची लांबी दोन अर्धा क्रोश आहे; गया क्षेत्र पाच क्रोशांचे आहे आणि गया शिखर एक क्रोशाचे आहे.

तन्मध्ये सर्व्वतीर्थानि त्रैलोक्ये यानि सन्ति वै। श्राद्धकृद्यो गयाक्षेत्रे पितॄणामनृणो हि सः ।। ४३.

त्या क्षेत्रात त्रैलोक्यातील सर्व तीर्थक्षेत्रे आहेत. जो कोणी गया क्षेत्रात श्राद्ध करतो, तो पितरांच्या ऋणातून मुक्त होतो.

शिरसि श्राद्धकृद्यस्तु कुलानां शतमुद्धरेत्। गृहाच्चलितमात्रेण गयायां गमनं प्रति। स्वर्गा रोहणसोपानं पितॄणाञ्च पदे पदे ।। ४३.

जो माणूस डोक्यावर वस्त्र घेऊन श्राद्ध करतो, तो आपल्या कुळातील शंभर पिढ्या तारतो. आणि घरातून फक्त गया या ठिकाणी जाण्याचा निर्धार करून पाऊल टाकले, तरी प्रत्येक पावलावर आपल्या पितरांसाठी स्वर्गाकडे जाण्याची पायरी उभी करतो.

पदे पदेऽश्वमेधस्य यत्फलं गच्छतो गयाम्। तत्फलञ्च भवेन्नूनं समग्रं नात्र संशयः ।। ४३.

गयेकडे जाताना प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचे संपूर्ण फळ मिळते, यात काहीही शंका नाही.

पायसेनापि चरुणा सक्तुना पिष्टकेन वा। तण्डुलैः फलमूलाद्यैर्गयायां पिण्डपातनम् ।। ४३.

गयेमध्ये दूधात शिजवलेला तांदूळ, पिठाचा लाडू, सत्तू, पीठाचे पदार्थ, तांदूळ, फळे किंवा कंदमुळे यांपैकी कुठल्याही पदार्थाने पिंड दान केले, तरी मोठे पुण्य मिळते.

तिलकल्केन खण्डेन गुडेन सघृतेन वा। केवलेनैव दध्ना वा ऊर्जेन मधुनाऽथ वा ।। ४३.

तीळाची चटणी, साखर, तुपात मिसळलेला गूळ, फक्त दही, तूप किंवा मध यांपैकी कोणत्याही पदार्थाने पिंड दिला तरी ते फलदायी ठरते.

पिण्याकं सघृतं खण्डं पितृभ्योऽक्षयमित्युत। इज्यते वार्त्तवं भोज्यं हविष्यान्नं मुनीरितम् ।। ४३.

पितरांसाठी तुपात मिसळलेला तेलाचा पिठाचा लाडू, साखर किंवा जे काही नैवेद्य, तसेच ऋषींनी सांगितलेले हविष्यान्न अर्पण केल्याने ते पुण्य कधीही संपत नाही.

एकतः सर्व्ववस्तूनि रसवन्ति मधूनि हि। स्मृत्वा गदाधराङघ्र्यब्जं फल्गुतीर्थाम्बु चैकतः ।। ४३.

एका बाजूला सर्व स्वादिष्ट पदार्थ आणि मध आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला गदाधराच्या कमळासारख्या पायांची आठवण आणि फल्गू तीर्थाचे पाणी — हे दोन्ही कुठल्याही गोष्टीशी तुलना करता येत नाहीत.

पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम्। दक्षिणा चान्न सङ्कल्पस्तीर्थश्राद्धेष्वयं विधिः ।। ४३.

तीर्थस्थळी श्राद्ध करण्याची पद्धत अशी आहे — पिंडासाठी आसन, पिंडदान, नंतर शुद्धी, ब्राह्मणांना दक्षिणा, भोजन आणि संकल्प.

नावाहनं न दिग्बन्धो न दोषो दृष्टिसम्भवः। सकारुण्येन कर्त्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ।। ४३.

इथे आवाहन, दिशा बांधणे किंवा कोणी पाहिले म्हणून दोष लागत नाही; जाणकारांनी तीर्थस्थळी श्राद्ध दयाळूपणे करावे.

अन्यत्रावाहिताः काले पितरो यान्त्यमुं प्रति। तीर्थे सदा वसन्त्येते तस्मादावाहनं न हि ।। ४३.

इतर ठिकाणी योग्य वेळी पितरांना आवाहन करावे लागते, पण तीर्थस्थळी ते नेहमीच उपस्थित असतात, म्हणून तिथे आवाहनाची गरज नसते.

तीर्थश्राद्धं प्रयच्छद्भिः पुरुषैः फलकाङ्क्षिभिः। कामं क्रोधं तथा लोभं त्यक्त्वा कार्य्या क्रियाऽनिशम् ।। ४३.

तीर्थस्थळी श्राद्धाचे फळ हवे असेल, तर इच्छा, राग आणि लोभ सोडून नेहमीच हे कर्म करावे.

ब्रह्मचार्य्यकभोजी च भूशायी सत्यवाक्छुचिः। सर्व्वभूतहिते रक्तः स तीर्थफलमश्नुते ।। ४३.

जो ब्रह्मचर्य पाळतो, एकदाच जेवतो, जमिनीवर झोपतो, नेहमी सत्य बोलतो, स्वच्छ असतो आणि सर्व प्राण्यांच्या हिताला मनापासून जोडलेला असतो, तो तीर्थाचे फळ मिळवतो.

तीर्थान्यनुसरन्धीरः पाषण्डं पूर्व्वतस्त्यजेत्। पाषण्ढः स च विज्ञेयो यो भवेत्कामकारतः ।। ४३.

तीर्थयात्रा करताना ज्ञानी माणसाने आधी पाषंड सोडावा; आणि जो आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो, तोच पाषंडी समजावा.