वायुपुराणम्

जीवेश्वरादिरूपेण विश्वाकारेण चाप्यहो। तस्यामपि प्रलीनायां कूटस्थञ्च यदेकलम् ।। ४२.

जीव, ईश्वर आणि विश्व या रूपाने, आणि ते सर्व लय पावले तरी, शेवटी एकटाच अचल तत्त्व उरते.

भवद्भिरेवं निर्णीतं तत्तथैव न संशयः। तथापि मम जिज्ञासा वर्त्तते केवलं हृदि ।। ४२.

तुम्ही जसं ठरवलंत, तसंच खरं आहे, यात काहीच शंका नाही. तरीही माझ्या मनात अजून जाणून घेण्याची इच्छा उरलीच आहे.

अतोऽपि परमं किञ्चिद्वर्त्तते किल वा न वा। तद्वदन्तु महाभागा भवन्तस्तत्त्वदर्शनाः ।। ४२.

याहूनही काही श्रेष्ठ आहे का, नाही का, हे मला समजलं पाहिजे असं वाटतं. म्हणून, सत्याचं दर्शन केलेल्या तुम्ही सर्व पुण्यवान लोकांनी ते सांगावं.

यच्छ्रवः फलमेवेह जनुषो मे कृतार्थता। एवं ब्रुवन्तमनघं व्यासं सत्यवतीसुतम्। साधु साध्विति सङ्कीर्त्य प्रत्यूचु र्निगमा वचः ।। ४२.

हे ऐकणंच मोठं फळ आहे आणि माझं जीवन सार्थकी लागलं. असं निर्दोष सत्यवतीपुत्र व्यास म्हणताच, सर्वांनी 'छान बोललात, छान बोललात' असं म्हणून त्यांचं कौतुक केलं आणि वेदांचे शब्द सांगितले.

वेदा ऊचुः ।। साधु साधु महाप्राज्ञा विष्णुरात्मा शरीरिणाम्। अजोऽपि जन्म सम्पद्य लोकानुग्रहमीहसे ।। ४२.

वेद म्हणाले: 'छान बोललात, छान बोललात, हे महाज्ञानी! विष्णू हा सर्व देहधारकांचा आत्मा आहे; तो अजन्मा असूनही, लोकांच्या कल्याणासाठी जन्म घेतो.'

अन्यथा ते न घटते संसारकर्म्मबन्दनम्। अस्पृष्टो मायया देव्या कदाचिज्ज्ञानगूहया ।। ४२.

तुमच्यासाठी संसाराच्या कर्मबंधनाचा काहीच संबंध नाही; देवी माया तुम्हाला कधीच स्पर्श करत नाही, आणि कधी कधी ज्ञानरूप गुहेत लपून राहता.

बिभर्षि स्वेच्छया रूपं स्वेच्छयैव निगूहसे। अस्मत्सम्मत एवार्थो भवता सम्प्रदर्शितः ।। ४२.

तुम्ही आपल्या इच्छेने रूप धारण करता आणि आपल्या इच्छेने ते लपवता; तुम्ही दाखवलेला अर्थ आमच्या समजुतीप्रमाणेच आहे.

पुराणेष्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा। अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम् ।। ४२.

पुराण, इतिहास आणि सूत्रांमध्येही अनेक प्रकारे imperishable परम ब्रह्म, सर्व कारणांचा कारण, असं सांगितलं आहे.

तस्यात्मनोऽप्यात्म भावतया पुष्पस्य गन्धवत्। रसवद्वा स्थितं रूपमवेहि परमं हि तत् ।। ४२.

जसं फुलात सुगंध असतो किंवा पाण्यात चव असते, तसंच त्या आत्म्याचं परम रूप आहे; तेच सर्वात श्रेष्ठ आहे, हे जाणावं.

अनुभूतं तदस्माभिर्जाते प्राकृतिके लये। अक्षरात्परतस्तस्माद्यत्परं केवलो रसः । न च तत्र वयं शक्ताः शब्दातीते तदात्मकाः ।। ४२.

सृष्टीच्या लयाच्या वेळी आम्ही ते अनुभवलं आहे; अक्षराहूनही जे श्रेष्ठ आहे, ते एकच शुद्ध सार आहे. पण ते शब्दांच्या पलीकडचं असल्याने, आम्ही ते सांगू शकत नाही, कारण तेच आमचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप आहे.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि गयामाहात्म्यमुत्तमम्। यच्छ्रुत्वा सर्व्वपापेभ्यो मुच्यते नात्रसंशयः ।। ४३.

आता मी तुम्हाला गया क्षेत्राचं श्रेष्ठ महात्म्य सांगतो; ते ऐकलं की सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही.

सनकाद्यैर्म्महाभागैर्देवर्षिः स च नारदः। सनत्कुमारं पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्व्वकम् ।। ४३.

सनकादी पुण्यात्मे आणि देवर्षी नारद यांनी, सर्व नियम पाळून, सनत्कुमार यांना आदराने विचारलं.

नारद उवाच।। सनत्कुमार मे ब्रूहि तीर्थं तीर्थोत्तमोत्तमम्। तारकं सर्वभूतानां पठतां श्रृण्वतां तथा ।। ४३.

नारद म्हणाले: 'हे सनत्कुमार, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असं, सर्वांना तारणारं तीर्थ, जे वाचल्याने किंवा ऐकल्याने सर्व जीवांचा उद्धार होतो, ते मला सांग.'

सनत्कुमार उवाच।। वक्ष्ये तीर्थवरं पुण्यं श्राद्धादौ सर्वतारकम्। गयातीर्थं सर्वदेशे तीर्थेभ्योऽप्यधिकं श्रृणु ।। ४३.

सनत्कुमार म्हणाले: 'मी तुला सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्यदायी आणि श्राद्धादिक प्रसंगी सर्वांना तारणारं गया तीर्थ सांगतो; ते सर्व देशांतील तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, ऐक.'

गयासुरस्तपस्तेपे ब्रह्मणा क्रतवेऽर्थितः। प्राप्तस्य तस्य शिरसि शिलां धर्मो ह्यधारयत् ।। ४३.

गयासुराने तप केलं आणि ब्रह्मदेवाच्या विनंतीने यज्ञ केला; त्याने ते साध्य केल्यावर धर्माने त्याच्या डोक्यावर एक शिला ठेवली.

तत्र ब्रह्माऽकरोद्यागं स्थितश्चापि गदाधरः। फल्गुतीर्थादिरूपेण निश्चलार्थमहर्निशम्। गयासुरस्य विप्रेन्द्रब्रह्माद्यैर्दैवतैः सह ।। ४३.

तेथे ब्रह्मदेवाने यज्ञ केला आणि गदाधर (विष्णू) तिथे फाल्गुतीर्थ वगैरे रूपाने, स्थैर्यासाठी, रात्रंदिवस, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि इतर देवांसह उभा राहिला.

कृतयज्ञो ददौ ब्रह्मा ब्राह्मणेभ्यो गृहादिकम्। स्वेतकल्पे तु वाराहे गयायागमकारयत् ।। ४३.

यज्ञ पूर्ण झाल्यावर ब्रह्मदेवाने ब्राह्मणांना घरे वगैरे दान दिली; आणि श्वेतकल्पात, वराह युगात, त्याने गया यज्ञ करवला.

गयानाम्ना गया ख्याता क्षेत्रं ब्रह्नमभिकांक्षितम्। कांक्षन्ति पितरः पुत्रान्नरकाद्भयभीरवः ।। ४३.

गया या नावाने प्रसिद्ध असलेलं, ब्रह्मदेवाला हवं असलेलं हे क्षेत्र आहे; पितरांना नरकाची भीती असल्याने, ते आपल्या मुलांनी तिथे जावं अशी इच्छा करतात.

गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति। गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्। पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा सोऽस्मभ्यं किं न दास्यति ।। ४३.

जो मुलगा गया क्षेत्री जाईल, तो आमचा तारणारा होईल; आमचा मुलगा गया क्षेत्री पोहोचल्यावर पितरांना मोठा आनंद होतो. तो फक्त पायाने पाणी स्पर्श जरी करतो, तरी तो आम्हाला मुक्ती का देणार नाही?

गयां गत्वान्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः । पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्तमं कुलम्। नो चेत्पञ्चदशाहं वा सप्तरात्रिं त्रिरात्रिकम् ।। ४३.

जो कोणी गया येथे जाऊन आपल्या पितरांना अन्नदान करतो, तो आपल्या तीन पिढ्या आणि अगदी सातव्या कुलालाही पावन करतो. हे शक्य नसेल तर पंधरा दिवस, सात रात्री किंवा तीन रात्रीपर्यंत हे करावे.

महाकल्पकृतं पापं गयां प्राप्य विनश्यति। पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि तिलैर्विना ।। ४३.

गया येथे पोहोचल्यावर महाकल्पभर साठवलेले पाप नष्ट होते. तिळांशिवायसुद्धा, पिंड आपल्या पितरांसाठी आणि स्वतःसाठी द्यावा.

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्व्वङ्गनागमः। पापंतत्सङ्गजं सर्व्वं गयाश्राद्धाद्विनश्यति ।। ४३.

ब्राह्मणहत्या, मद्यपान, चोरी, गुरुपत्नीशी संबंध आणि अशा पापांच्या संगतीतून जे काही पाप होते, ते सर्व गया श्राद्धाने नष्ट होते.

आत्मजोऽप्यन्यजो वापि गयाभूमौ यदा तदा। यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।। ४३.

स्वतःचा मुलगा असो किंवा दुसरा कोणी असो, गया भूमीत ज्या नावाने पिंड सोडला जातो, त्या नावाने तो व्यक्ती ब्रह्माच्या शाश्वत स्थानाला पोहोचतो.

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा। वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्व्विधा ।। ४३.

ब्रह्मज्ञान, गया श्राद्ध, गायीच्या गोठ्यात मृत्यू आणि कुरुक्षेत्रात वास — ही पुरुषांसाठी मुक्तीची चार प्रकारे आहेत.

ब्रह्मज्ञानेन किं कार्य्यं गोगृहे मरणेन किम्। वासेन किं कुरुक्षेत्रे यदि पुत्रो गयां व्रजेत् ।। ४३.

मुलगा गया येथे गेला असेल, तर ब्रह्मज्ञानाची, गायीच्या गोठ्यात मृत्यूची किंवा कुरुक्षेत्रात वासाची गरजच राहत नाही.

गयायां सर्व्वकालेषु पिण्डं दद्याद्विचक्षणः। अधिमासे जन्मदिने चास्तेऽपि गुरुशुक्रयोः ।। ४३.

शहाण्या माणसाने गया येथे सर्व काळात, अधिक महिन्यात, जन्मदिनी आणि गुरु-शुक्र एकत्र आले असतानासुद्धा पिंड द्यावा.

न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थेऽपि बृहस्पतौ। तथा दैवप्रमादेन प्रहतेषु व्रणेषु च। पुनः कर्म्माधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ।। ४३.

गया श्राद्ध कधीही सोडू नये, जरी बृहस्पती सिंह राशीत असला तरी. दैवी चुकांमुळे, जखमा किंवा इजा झाल्यावरसुद्धा, पुन्हा कर्म करण्याचा अधिकार मिळतो आणि श्राद्ध करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो.

सकृद्गयाभिगमनं सकृत्पिण्डस्य पातनम्। दुर्लभं किं पुनर्न्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितिः ।। ४३.

एकदाच गया येथे जाणे, एकदाच पिंड सोडणे हे दुर्मिळ आहे; मग या ठिकाणी नेहमीच राहणे किती दुर्मिळ असेल!

प्रमादान्म्रियते क्षेत्रे ब्रह्मादेर्मुक्तिदायके। ब्रह्मज्ञानाद्यथा मुक्तिर्लभ्यते नात्र संशयः ।। ४३.

चुकून जरी कोणी ब्रह्मादिक मुक्तिदायक क्षेत्रात मरण पावला, तरी ब्रह्मज्ञानामुळे जशी मुक्ती मिळते, तशीच येथेही मिळते — याबद्दल शंका नाही.