वायुपुराणम्

न प्रवृत्तिफला यूयं दर्शयन्तोऽपि तान्सदा। यदृच्छाकरसङ्कोचविधानायेह रागिणाम् ।। ४२.

तुम्ही नेहमी कर्माचे फळ दाखवता, पण स्वतःसाठी त्याची इच्छा करत नाही; हे सर्व केवळ कर्मावर आसक्त असणाऱ्यांच्या इच्छा मर्यादित करण्यासाठीच असते.

प्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वे ब्रह्मत्वे वा निधीतरौ। न मृषारागविषयौ तत्सङ्कोचविधिक्षयौ ।। ४२.

संपूर्ण जग हे माया असो किंवा ब्रह्मरूप असो, तरीही तुम्हाला खोटी आसक्ति किंवा तिच्या मर्यादा आणि नाश लागू शकत नाहीत.

अतो लोकहितैर्नूनं परमार्थनिरूपणे। स्वोक्ताः स्वर्गादिविषयाः नश्वरा इति निन्दिताः ।। ४२.

म्हणूनच, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि परम सत्य ठरवण्यासाठी, तुम्ही स्वर्गादी विषय नश्वर आहेत आणि निंदनीय आहेत असे सांगितले आहे.

अधिकारिविभेदेन कर्मज्ञानोपदेशतः। त्रातं सर्वं जगन्नूनं शब्दब्रह्मात्ममूर्त्तिभिः ।। ४२.

अधिकारानुसार कर्म आणि ज्ञान यांचे उपदेश करून, शब्दब्रह्माच्या मूर्तिरूपाने तुम्ही सर्व जगाचे रक्षण करता.

अतोऽहं प्रष्टुमिच्छमि भवन्तश्चेत्कृपालवः । कर्मणां फलमादिष्टं सर्गः कामैकचेतसाम् ।। ४२.

म्हणूनच, जर तुम्ही कृपाळू असाल, तर मला विचारायचे आहे—कर्माचे ठरवलेले फळ काय, आणि केवळ इच्छेने वागणाऱ्यांसाठी सृष्टी कशी आहे?

ईशार्पितधियां पुंसां कृतस्यापि च कर्मणः। चित्तशुद्धिस्ततो ज्ञानं मोक्षश्च तदनन्तरम् ।। ४२.

ज्यांची बुद्धी परमेश्वराला समर्पित आहे, त्यांनी केलेल्या कर्मामुळे मनाची शुद्धता मिळते, त्यानंतर ज्ञान येते आणि मग मुक्ती प्राप्त होते.

मोक्षो ब्रह्मैक्यमित्येवं सच्चिदानन्दमेव यत्। सर्वं समाप्यते तस्मिञ्ज्ञाते यद्धि कृताकृतम् ।। ४२.

मुक्ती म्हणजे ब्रह्माशी एकरूप होणे—जे अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंद आहे; ते समजल्यावर सर्व काही पूर्ण होते, केलेले आणि न केलेलेही.

यन्निःसङ्गं चिदाकाशं ज्ञानरूपमसंवृतम्। निरीहमचलं शुद्धमगुणं व्यापकं स्मृतम् ।। ४२.

जे आसक्तीपासून मुक्त, ज्ञानमय, उघडे, इच्छा नसलेले, स्थिर, शुद्ध, निर्गुण आणि सर्वत्र व्यापलेले आहे, त्याचे स्मरण केले जाते.

विकारेषु विनश्यत्सु निर्विकारं न नश्यति। यथान्धतमसा व्याप्तलोकस्य रविरोजसा ।। ४२.

परिवर्तन नष्ट झाले तरी, जे बदलत नाही ते नष्ट होत नाही; जसे घनदाट अंधाराने व्यापलेल्या जगात सूर्य आपल्या प्रकाशाने व्यापतो.

लोहस्येव मणिस्तद्वदरणिश्चानले यथा। यदाभासेन सा सत्तां प्रतिपद्य विजृम्भते ।। ४२.

लोखंडातला मणी किंवा लाकडातला अग्नी, त्याच्या प्रतिबिंबाने जशी त्याची सत्ता प्रकट होते आणि पसरते, तसेच हे अस्तित्व आहे.

जीवेश्वरादिरूपेण विश्वाकारेण चाप्यहो। तस्यामपि प्रलीनायां कूटस्थञ्च यदेकलम् ।। ४२.

जीव, ईश्वर आणि विश्व या रूपाने, आणि ते सर्व लय पावले तरी, शेवटी एकटाच अचल तत्त्व उरते.

भवद्भिरेवं निर्णीतं तत्तथैव न संशयः। तथापि मम जिज्ञासा वर्त्तते केवलं हृदि ।। ४२.

तुम्ही जसं ठरवलंत, तसंच खरं आहे, यात काहीच शंका नाही. तरीही माझ्या मनात अजून जाणून घेण्याची इच्छा उरलीच आहे.

अतोऽपि परमं किञ्चिद्वर्त्तते किल वा न वा। तद्वदन्तु महाभागा भवन्तस्तत्त्वदर्शनाः ।। ४२.

याहूनही काही श्रेष्ठ आहे का, नाही का, हे मला समजलं पाहिजे असं वाटतं. म्हणून, सत्याचं दर्शन केलेल्या तुम्ही सर्व पुण्यवान लोकांनी ते सांगावं.

यच्छ्रवः फलमेवेह जनुषो मे कृतार्थता। एवं ब्रुवन्तमनघं व्यासं सत्यवतीसुतम्। साधु साध्विति सङ्कीर्त्य प्रत्यूचु र्निगमा वचः ।। ४२.

हे ऐकणंच मोठं फळ आहे आणि माझं जीवन सार्थकी लागलं. असं निर्दोष सत्यवतीपुत्र व्यास म्हणताच, सर्वांनी 'छान बोललात, छान बोललात' असं म्हणून त्यांचं कौतुक केलं आणि वेदांचे शब्द सांगितले.

वेदा ऊचुः ।। साधु साधु महाप्राज्ञा विष्णुरात्मा शरीरिणाम्। अजोऽपि जन्म सम्पद्य लोकानुग्रहमीहसे ।। ४२.

वेद म्हणाले: 'छान बोललात, छान बोललात, हे महाज्ञानी! विष्णू हा सर्व देहधारकांचा आत्मा आहे; तो अजन्मा असूनही, लोकांच्या कल्याणासाठी जन्म घेतो.'

अन्यथा ते न घटते संसारकर्म्मबन्दनम्। अस्पृष्टो मायया देव्या कदाचिज्ज्ञानगूहया ।। ४२.

तुमच्यासाठी संसाराच्या कर्मबंधनाचा काहीच संबंध नाही; देवी माया तुम्हाला कधीच स्पर्श करत नाही, आणि कधी कधी ज्ञानरूप गुहेत लपून राहता.

बिभर्षि स्वेच्छया रूपं स्वेच्छयैव निगूहसे। अस्मत्सम्मत एवार्थो भवता सम्प्रदर्शितः ।। ४२.

तुम्ही आपल्या इच्छेने रूप धारण करता आणि आपल्या इच्छेने ते लपवता; तुम्ही दाखवलेला अर्थ आमच्या समजुतीप्रमाणेच आहे.

पुराणेष्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा। अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम् ।। ४२.

पुराण, इतिहास आणि सूत्रांमध्येही अनेक प्रकारे imperishable परम ब्रह्म, सर्व कारणांचा कारण, असं सांगितलं आहे.

तस्यात्मनोऽप्यात्म भावतया पुष्पस्य गन्धवत्। रसवद्वा स्थितं रूपमवेहि परमं हि तत् ।। ४२.

जसं फुलात सुगंध असतो किंवा पाण्यात चव असते, तसंच त्या आत्म्याचं परम रूप आहे; तेच सर्वात श्रेष्ठ आहे, हे जाणावं.

अनुभूतं तदस्माभिर्जाते प्राकृतिके लये। अक्षरात्परतस्तस्माद्यत्परं केवलो रसः । न च तत्र वयं शक्ताः शब्दातीते तदात्मकाः ।। ४२.

सृष्टीच्या लयाच्या वेळी आम्ही ते अनुभवलं आहे; अक्षराहूनही जे श्रेष्ठ आहे, ते एकच शुद्ध सार आहे. पण ते शब्दांच्या पलीकडचं असल्याने, आम्ही ते सांगू शकत नाही, कारण तेच आमचं खऱ्या अर्थाने स्वरूप आहे.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि गयामाहात्म्यमुत्तमम्। यच्छ्रुत्वा सर्व्वपापेभ्यो मुच्यते नात्रसंशयः ।। ४३.

आता मी तुम्हाला गया क्षेत्राचं श्रेष्ठ महात्म्य सांगतो; ते ऐकलं की सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते—यात काहीच शंका नाही.

सनकाद्यैर्म्महाभागैर्देवर्षिः स च नारदः। सनत्कुमारं पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्व्वकम् ।। ४३.

सनकादी पुण्यात्मे आणि देवर्षी नारद यांनी, सर्व नियम पाळून, सनत्कुमार यांना आदराने विचारलं.

नारद उवाच।। सनत्कुमार मे ब्रूहि तीर्थं तीर्थोत्तमोत्तमम्। तारकं सर्वभूतानां पठतां श्रृण्वतां तथा ।। ४३.

नारद म्हणाले: 'हे सनत्कुमार, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ असं, सर्वांना तारणारं तीर्थ, जे वाचल्याने किंवा ऐकल्याने सर्व जीवांचा उद्धार होतो, ते मला सांग.'

सनत्कुमार उवाच।। वक्ष्ये तीर्थवरं पुण्यं श्राद्धादौ सर्वतारकम्। गयातीर्थं सर्वदेशे तीर्थेभ्योऽप्यधिकं श्रृणु ।। ४३.

सनत्कुमार म्हणाले: 'मी तुला सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्यदायी आणि श्राद्धादिक प्रसंगी सर्वांना तारणारं गया तीर्थ सांगतो; ते सर्व देशांतील तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, ऐक.'

गयासुरस्तपस्तेपे ब्रह्मणा क्रतवेऽर्थितः। प्राप्तस्य तस्य शिरसि शिलां धर्मो ह्यधारयत् ।। ४३.

गयासुराने तप केलं आणि ब्रह्मदेवाच्या विनंतीने यज्ञ केला; त्याने ते साध्य केल्यावर धर्माने त्याच्या डोक्यावर एक शिला ठेवली.

तत्र ब्रह्माऽकरोद्यागं स्थितश्चापि गदाधरः। फल्गुतीर्थादिरूपेण निश्चलार्थमहर्निशम्। गयासुरस्य विप्रेन्द्रब्रह्माद्यैर्दैवतैः सह ।। ४३.

तेथे ब्रह्मदेवाने यज्ञ केला आणि गदाधर (विष्णू) तिथे फाल्गुतीर्थ वगैरे रूपाने, स्थैर्यासाठी, रात्रंदिवस, श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि इतर देवांसह उभा राहिला.

कृतयज्ञो ददौ ब्रह्मा ब्राह्मणेभ्यो गृहादिकम्। स्वेतकल्पे तु वाराहे गयायागमकारयत् ।। ४३.

यज्ञ पूर्ण झाल्यावर ब्रह्मदेवाने ब्राह्मणांना घरे वगैरे दान दिली; आणि श्वेतकल्पात, वराह युगात, त्याने गया यज्ञ करवला.

गयानाम्ना गया ख्याता क्षेत्रं ब्रह्नमभिकांक्षितम्। कांक्षन्ति पितरः पुत्रान्नरकाद्भयभीरवः ।। ४३.

गया या नावाने प्रसिद्ध असलेलं, ब्रह्मदेवाला हवं असलेलं हे क्षेत्र आहे; पितरांना नरकाची भीती असल्याने, ते आपल्या मुलांनी तिथे जावं अशी इच्छा करतात.

गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति। गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्। पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा सोऽस्मभ्यं किं न दास्यति ।। ४३.

जो मुलगा गया क्षेत्री जाईल, तो आमचा तारणारा होईल; आमचा मुलगा गया क्षेत्री पोहोचल्यावर पितरांना मोठा आनंद होतो. तो फक्त पायाने पाणी स्पर्श जरी करतो, तरी तो आम्हाला मुक्ती का देणार नाही?