वायुपुराणम्

भृगुपीठं कर्णदेशे ह्ययोध्यां नासिकापुटे। ब्रह्मरन्ध्रे स्थितं ब्राह्यं शैवं सीमन्तसीमनि ।। ४२.

कानांच्या ठिकाणी भृगु पीठ, नाकाच्या टोकाला अयोध्या, डोक्याच्या टोकावर ब्राह्म पीठ, आणि सिमंतावर शैव पीठ होतं.

शाक्तं जिह्वाग्र धिषणं वैष्णवं हृदयाम्बुजे। सौरं चक्षुःप्रदेशस्थं बौद्धञ्छायासु सङ्गतम् ।। ४२.

जिभेच्या टोकावर शाक्त पीठ, तालूत धिषण पीठ, हृदयकमळात वैष्णव पीठ, डोळ्यांच्या भागात सौर पीठ, आणि सावल्यांमध्ये बौद्ध पीठ होतं.

सौत्रामणिं कण्ठदेशे पशुबन्धमथोरसि। वाजपेयं कटितटे ह्यग्निहोत्रं तथानने ।। ४२.

गळ्याच्या ठिकाणी सौत्रामणी, छातीवर पशुबंध, कंबरेवर वाजपेय, आणि तोंडात अग्निहोत्र असं पीठ होतं.

अश्वमेधं कटितटे नरमेधमथोदरे। राजसूयं शिरोदेशे आवसथ्यं तथाऽधरे ।। ४२.

घशाच्या भागात अश्वमेध आहे, पोटात नरमेध आहे; डोक्यावर राजसूय आहे, आणि खाली आवसथ्य आहे.

ऊर्द्ध्वोष्ठे दक्षिणाग्निञ्च गार्हपत्यं मुखान्तरे। हव्यं श्रुतौ मन्त्रभेदांस्तथा रोमस्ववस्थितान्। भृत्यैरिव महाराजं पुराणैर्न्यायमिश्रितैः ।। ४२.

वरच्या ओठावर दक्षिणाग्नि आहे, तोंडात गार्हपत्य आहे; कानात हवि आहे, मंत्रांचे भेद केसांमध्ये आहेत, जणू काही सेवकांसारखे, प्राचीन आणि योग्य पद्धतींनी राजाच्या सेवेत असतात.

संहिताभिश्च तन्त्रैश्च पृथक्पृथगुपासितान्। कर्म ज्ञानोपासनाभिर्जनानुग्रहकारकान् ।। ४२.

संहिता आणि तंत्र यांच्याद्वारे वेगवेगळ्या प्रकारे उपासना केली जाते; ही कर्म, ज्ञान आणि उपासना लोकांच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतात.

दृष्ट्वा सुविस्मितमना मुनिः कृष्णो बभूव तान् । ब्रह्मतेजोमयान्दिव्यांस्तपतोऽर्कानिवच्युतान्। ज्लतोऽग्नी निवोदर्कान्कोटीन्दुसमदर्शनान् ।। ४२.

हे सर्व पाहून, कृष्ण ऋषी अतीव आश्चर्यचकित झाला; ते ब्रह्मतेजाने उजळलेले, तपाच्या तेजाने प्रकटलेले सूर्यांसारखे, इंधनातून उठणाऱ्या अग्नीप्रमाणे, आणि कोट्यवधी चंद्रांसारखे चमकत होते.

ववन्दे सहसोत्थाय दण्डवत्पतितो मुनिः। कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहमितीरयन् ।। ४२.

मुनिने ताबडतोब उठून, दंडवत घालून नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'मी कृतार्थ झालो, मी कृतार्थ झालो, मी कृतार्थ झालो.'

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं मनः। अद्य मे सफलञ्चायुर्यद्भवन्तोऽक्षिगोचराः ।। ४२.

आज माझे जन्म फळाला आले, आज माझे मन फळाला आले, आज माझे आयुष्य फळाला आले, कारण तुम्ही माझ्या डोळ्यांसमोर आलात.

अलौकिकंलौकिकञ्च यत् किञ्चिदपि विद्यते। न तद्वोऽविदितं वेद्यं भूत भव्यं भवच्च यत् ।। ४२.

या जगात किंवा परलोकात जे काही आहे, ते सर्व तुमच्यासाठी ज्ञात आहे; भूत, भविष्य किंवा वर्तमान, काहीही तुम्हाला अज्ञात नाही.

न प्रवृत्तिफला यूयं दर्शयन्तोऽपि तान्सदा। यदृच्छाकरसङ्कोचविधानायेह रागिणाम् ।। ४२.

तुम्ही नेहमी कर्माचे फळ दाखवता, पण स्वतःसाठी त्याची इच्छा करत नाही; हे सर्व केवळ कर्मावर आसक्त असणाऱ्यांच्या इच्छा मर्यादित करण्यासाठीच असते.

प्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वे ब्रह्मत्वे वा निधीतरौ। न मृषारागविषयौ तत्सङ्कोचविधिक्षयौ ।। ४२.

संपूर्ण जग हे माया असो किंवा ब्रह्मरूप असो, तरीही तुम्हाला खोटी आसक्ति किंवा तिच्या मर्यादा आणि नाश लागू शकत नाहीत.

अतो लोकहितैर्नूनं परमार्थनिरूपणे। स्वोक्ताः स्वर्गादिविषयाः नश्वरा इति निन्दिताः ।। ४२.

म्हणूनच, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि परम सत्य ठरवण्यासाठी, तुम्ही स्वर्गादी विषय नश्वर आहेत आणि निंदनीय आहेत असे सांगितले आहे.

अधिकारिविभेदेन कर्मज्ञानोपदेशतः। त्रातं सर्वं जगन्नूनं शब्दब्रह्मात्ममूर्त्तिभिः ।। ४२.

अधिकारानुसार कर्म आणि ज्ञान यांचे उपदेश करून, शब्दब्रह्माच्या मूर्तिरूपाने तुम्ही सर्व जगाचे रक्षण करता.

अतोऽहं प्रष्टुमिच्छमि भवन्तश्चेत्कृपालवः । कर्मणां फलमादिष्टं सर्गः कामैकचेतसाम् ।। ४२.

म्हणूनच, जर तुम्ही कृपाळू असाल, तर मला विचारायचे आहे—कर्माचे ठरवलेले फळ काय, आणि केवळ इच्छेने वागणाऱ्यांसाठी सृष्टी कशी आहे?

ईशार्पितधियां पुंसां कृतस्यापि च कर्मणः। चित्तशुद्धिस्ततो ज्ञानं मोक्षश्च तदनन्तरम् ।। ४२.

ज्यांची बुद्धी परमेश्वराला समर्पित आहे, त्यांनी केलेल्या कर्मामुळे मनाची शुद्धता मिळते, त्यानंतर ज्ञान येते आणि मग मुक्ती प्राप्त होते.

मोक्षो ब्रह्मैक्यमित्येवं सच्चिदानन्दमेव यत्। सर्वं समाप्यते तस्मिञ्ज्ञाते यद्धि कृताकृतम् ।। ४२.

मुक्ती म्हणजे ब्रह्माशी एकरूप होणे—जे अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंद आहे; ते समजल्यावर सर्व काही पूर्ण होते, केलेले आणि न केलेलेही.

यन्निःसङ्गं चिदाकाशं ज्ञानरूपमसंवृतम्। निरीहमचलं शुद्धमगुणं व्यापकं स्मृतम् ।। ४२.

जे आसक्तीपासून मुक्त, ज्ञानमय, उघडे, इच्छा नसलेले, स्थिर, शुद्ध, निर्गुण आणि सर्वत्र व्यापलेले आहे, त्याचे स्मरण केले जाते.

विकारेषु विनश्यत्सु निर्विकारं न नश्यति। यथान्धतमसा व्याप्तलोकस्य रविरोजसा ।। ४२.

परिवर्तन नष्ट झाले तरी, जे बदलत नाही ते नष्ट होत नाही; जसे घनदाट अंधाराने व्यापलेल्या जगात सूर्य आपल्या प्रकाशाने व्यापतो.

लोहस्येव मणिस्तद्वदरणिश्चानले यथा। यदाभासेन सा सत्तां प्रतिपद्य विजृम्भते ।। ४२.

लोखंडातला मणी किंवा लाकडातला अग्नी, त्याच्या प्रतिबिंबाने जशी त्याची सत्ता प्रकट होते आणि पसरते, तसेच हे अस्तित्व आहे.

जीवेश्वरादिरूपेण विश्वाकारेण चाप्यहो। तस्यामपि प्रलीनायां कूटस्थञ्च यदेकलम् ।। ४२.

जीव, ईश्वर आणि विश्व या रूपाने, आणि ते सर्व लय पावले तरी, शेवटी एकटाच अचल तत्त्व उरते.

भवद्भिरेवं निर्णीतं तत्तथैव न संशयः। तथापि मम जिज्ञासा वर्त्तते केवलं हृदि ।। ४२.

तुम्ही जसं ठरवलंत, तसंच खरं आहे, यात काहीच शंका नाही. तरीही माझ्या मनात अजून जाणून घेण्याची इच्छा उरलीच आहे.

अतोऽपि परमं किञ्चिद्वर्त्तते किल वा न वा। तद्वदन्तु महाभागा भवन्तस्तत्त्वदर्शनाः ।। ४२.

याहूनही काही श्रेष्ठ आहे का, नाही का, हे मला समजलं पाहिजे असं वाटतं. म्हणून, सत्याचं दर्शन केलेल्या तुम्ही सर्व पुण्यवान लोकांनी ते सांगावं.

यच्छ्रवः फलमेवेह जनुषो मे कृतार्थता। एवं ब्रुवन्तमनघं व्यासं सत्यवतीसुतम्। साधु साध्विति सङ्कीर्त्य प्रत्यूचु र्निगमा वचः ।। ४२.

हे ऐकणंच मोठं फळ आहे आणि माझं जीवन सार्थकी लागलं. असं निर्दोष सत्यवतीपुत्र व्यास म्हणताच, सर्वांनी 'छान बोललात, छान बोललात' असं म्हणून त्यांचं कौतुक केलं आणि वेदांचे शब्द सांगितले.

वेदा ऊचुः ।। साधु साधु महाप्राज्ञा विष्णुरात्मा शरीरिणाम्। अजोऽपि जन्म सम्पद्य लोकानुग्रहमीहसे ।। ४२.

वेद म्हणाले: 'छान बोललात, छान बोललात, हे महाज्ञानी! विष्णू हा सर्व देहधारकांचा आत्मा आहे; तो अजन्मा असूनही, लोकांच्या कल्याणासाठी जन्म घेतो.'

अन्यथा ते न घटते संसारकर्म्मबन्दनम्। अस्पृष्टो मायया देव्या कदाचिज्ज्ञानगूहया ।। ४२.

तुमच्यासाठी संसाराच्या कर्मबंधनाचा काहीच संबंध नाही; देवी माया तुम्हाला कधीच स्पर्श करत नाही, आणि कधी कधी ज्ञानरूप गुहेत लपून राहता.

बिभर्षि स्वेच्छया रूपं स्वेच्छयैव निगूहसे। अस्मत्सम्मत एवार्थो भवता सम्प्रदर्शितः ।। ४२.

तुम्ही आपल्या इच्छेने रूप धारण करता आणि आपल्या इच्छेने ते लपवता; तुम्ही दाखवलेला अर्थ आमच्या समजुतीप्रमाणेच आहे.

पुराणेष्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा। अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम् ।। ४२.

पुराण, इतिहास आणि सूत्रांमध्येही अनेक प्रकारे imperishable परम ब्रह्म, सर्व कारणांचा कारण, असं सांगितलं आहे.

तस्यात्मनोऽप्यात्म भावतया पुष्पस्य गन्धवत्। रसवद्वा स्थितं रूपमवेहि परमं हि तत् ।। ४२.

जसं फुलात सुगंध असतो किंवा पाण्यात चव असते, तसंच त्या आत्म्याचं परम रूप आहे; तेच सर्वात श्रेष्ठ आहे, हे जाणावं.