वायुपुराणम्

सुरभी कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञिरे। महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती ।। ५.

सुरभी आणि कश्यपापासून अकरा रुद्रांचा जन्म झाला. महादेवाच्या कृपेने आणि मोठ्या तपाने ती पवित्र झाली होती.

अङ्गारकं तथा सर्पं निऋतिं सदसस्पतिम्। अजैकपादहिर्बुघ्न्यमूर्द्ध्वकेतुं ज्वरं तथा ।। ५.

अंगारक, सर्प, निरृति, सदसस्पती, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, ऊर्ध्वकेतू आणि ज्वर —

भुवनञ्चेश्वरं मृत्युं कपालञ्चैव विश्रुतम्। देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान्। तपसा तेन महता सुरभी तानजीजनत् ।। ५.

भुवनेश्वर, मृत्यू आणि प्रसिद्ध कपाळ — हे अकरा देव म्हणजेच रुद्र, जे त्रिभुवनाचे स्वामी आहेत; सुरभीने मोठ्या तपाने त्यांना जन्म दिला.

ततो दुहितरावन्ये सुरभी द्वे व्यजायत। रोहिणी चैव रुद्राभा गान्धारी च यशस्विनी ।। ५.

नंतर सुरभीला आणखी दोन कन्या झाल्या — एक म्हणजे तेजस्वी रोहिणी, जी रुद्रासारखी चमकत होती, आणि दुसरी म्हणजे कीर्तीशाली गान्धारी.

रोहिण्यां जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः। सुरूपा हंसकीला च भद्रा कामदुघा तथा। सुषुवे कामदुघा तु सुरूपा तनयद्वयम् ।। ५.

रोहिणीपासून चार कन्या जन्माला आल्या, ज्या सर्व जगात प्रसिद्ध झाल्या — सुरूपा, हंसकीला, भद्रा आणि कामदुघा. त्यापैकी कामदुघेने सुरूपा आणि तनया या दोन मुलींना जन्म दिला.

हंसकीला नृप मृषीन् भद्रायास्तु व्यजायत। विश्रुतास्तु महाभागा गन्धर्वा वाजिनः सुताः ।। ५.

राजा, हंसकीलेपासून मृषी हे संत झाले, आणि भद्रेपासून वाजिनचे पुत्र असलेले, मोठ्या भाग्याचे आणि प्रसिद्ध गंधर्व जन्मले.

उच्चैःश्रवास्तदा जाताः खेचरास्ते मनोजवाः। श्वेताः श्येनाः पिशङ्गाश्च सारङ्गा हरितार्जुनाः। रुद्रा देवोपबाह्यास्ते गन्धर्वयोनयो हयाः ।। ५.

तेव्हा उच्छैःश्रवा नावाचे, मनासारखी वेगवान आणि आकाशात उडणारी घोडी जन्मली; पांढरी, राखाडी, चित्तेदार, हिरवी आणि शुभ्र रंगाची हरणे आणि घोडी, या सर्व गंधर्ववंशीय घोड्यांना देव आणि रुद्र यांनी वाढवले.

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमान् चन्द्राभसुप्रभः। स्रग्वी ककुझी द्युतिमानमृतालयसम्भवः। सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः ।। ५.

पुन्हा सुरभीपासून श्रीमंत, चंद्रासारखा तेज असलेला, हार घातलेला, शिरावर कळस असलेला, अमृतधामातून जन्मलेला आणि सुरभीच्या कृपेने महेश्वराचा ध्वज बनलेला चंद्राभासुप्रभ जन्मला.

इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः। धर्मपुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा ।। ५.

अशा प्रकारे कश्यपाचे पुत्र असलेले रुद्र आणि आदित्य यांचे वर्णन झाले; साध्य, विश्वेदेव आणि वसु हेही धर्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश। बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः। प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः ।। ५.

अरिष्टनेमिच्या पत्नींपासून सोळा मुले झाली; त्यापैकी चार जणांना 'विद्युत' म्हणून ओळखले जाते; श्रेष्ठ ऋचांचा जन्म अंगिरसापासून झाला, आणि त्या ब्रह्मर्षींनी सन्मानित केल्या.

कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः । एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।। ५.

देवर्षी कृशाश्व यांच्या संतती म्हणजे देवांचे शस्त्रास्त्र मानले जातात; हे प्रत्येक हजार युगांच्या शेवटी पुन्हा जन्म घेतात.

सर्वे देवगणा विप्रास्त्रय स्त्रिंशत्तु छन्दजाः। एतेषामपि देवानां निरोधोत्पत्तिरुच्यते ।। ५.

सर्व देवगण आणि त्र्यस्त्रींशत (तीसतीन) मनातून जन्मलेले, हे सर्व देवगण, ब्राह्मणहो, यांच्या सृष्टी आणि संहाराचीही कथा सांगितली आहे.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन् उदयास्तमयावुभौ। एते देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगे युगे ।। ५.

जसे या जगात सूर्याचा उदय आणि अस्त होतो, तसेच हे देवांचे समूह प्रत्येक युगात जन्म घेतात.

साध्याश्च वसवो विश्वे रुद्रादित्यास्तथैव च। अभिजात्या प्रभावैश्च कर्मभिश्चैव विश्रुताः ।। ५.

साध्य, वसु, विश्वेदेव, रुद्र आणि आदित्य हे आपल्या श्रेष्ठ जन्मामुळे, सामर्थ्यामुळे आणि कर्मामुळे प्रसिद्ध आहेत.

प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः। अन्तरं ज्ञातुमिच्छामो यश्च यस्माद्विशिष्यते ।। ५.

आम्हाला प्रजापती, विष्णु आणि महान आत्मा असलेल्या भव यांच्यातील फरक जाणून घ्यायचा आहे, आणि त्यांच्यात कोण कोणापेक्षा श्रेष्ठ आहे हेही समजून घ्यायचे आहे.

यश्च यस्मात् प्रभवति यश्च यस्मिन् प्रतिष्ठितः। ज्यायान्यो मध्यमश्चैव कनीयान् यश्च तेषु वै ।। ५.

कोण कोणापासून उत्पन्न होतो, आणि कोण कोणामध्ये स्थिर असतो? त्यांच्यात कोण मोठा, कोण मधला आणि कोण लहान आहे?

प्रधानभूतो यस्तेषां गुणभूतश्च तेषु यः। कर्मभिश्चाभिजात्या च प्रभावेण च यो महान्। एतत् प्रभ्रूहि नः सर्वं त्वं हि वेत्थ यथायथम् ।। ५.

त्यांच्यात कोण प्रधान आहे, कोण गौण आहे, आणि कर्म, जन्म व सामर्थ्याने कोण महान आहे — हे सर्व आम्हाला सांग, कारण तुला हे योग्य प्रकारे माहीत आहे.

अत्र वो वर्णयिष्येहमन्तरन्तेषु यत् स्मृतम्। यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राणां श्रृणुध्वं मे विवक्षतः ।। ५.

या विषयी, मी तुम्हाला त्यांच्या परस्परातील फरक सांगणार आहे; ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र यांच्या विषयी मी जे सांगणार आहे ते ऐका.

राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव ताः स्मृताः । तन्वः स्वयम्भुवः प्रोक्ताः काले काले भवन्ति याः ।। ५.

स्वयंभूच्या रूपांना राजस, तामस आणि सात्त्विक असे म्हटले जाते; ही रूपे प्रत्येक युगात प्रकट होतात.

एतासामन्तरं वक्तुं नैव शक्यं द्विजोत्तमाः। गुणवृद्धिनिबन्धत्वाद् द्विधानुग्रहबन्धतः ।। ५.

द्विजश्रेष्ठांनो, या रूपांमधील फरक सांगता येत नाही, कारण ते गुणांच्या वाढीवर आणि कृपेच्या द्वैती बंधनावर अवलंबून असतात.

प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च गुणवृद्धिमिह द्विजाः। यथाशक्ति प्रवक्ष्यामि तनूनां तन्निबोधत ।। ५.

ब्राह्मणहो, या रूपांची प्रवृत्ती, निवृत्ती आणि गुणांची वाढ मी माझ्या शक्तीनुसार सांगतो; ते लक्षपूर्वक ऐका.

एका तु कुरुते तासां राजसी सर्वतः प्रजाः। एका चैवार्णवस्था तु सानुगृह्णाति सात्त्विकी। एका सा क्षिपते काले तामसी ग्रसते प्रजाः ।। ५.

या तिघांपैकी एक राजस गुण असलेली सर्वत्र सृष्टी निर्माण करते. दुसरी, सत्त्वगुण असलेली, समुद्रासारखी सर्वांना आधार देते. तिसरी, तमोगुण असलेली, योग्य वेळी सगळ्यांना नष्ट करून गिळून टाकते.

रजसा तु समुद्रिक्तो ब्रह्मा सम्भवते यदा। पुरुषाख्या तदा तस्य सात्त्विकी विनिवर्त्तते ।। ५.

राजस गुणाने भरलेला ब्रह्मा निर्माण होतो तेव्हा, त्याच्यातील 'पुरुष' नावाचा सत्त्वगुण मागे सरतो.

यदा भवति कालात्मा उद्रेकात्तमसस्तु सः। ब्रह्माख्या सा तदा त्वस्य राजसी विनिवर्त्तते ।। ५.

जेव्हा काळरूप, तमोगुण वाढल्यामुळे प्रबळ होते, तेव्हा 'ब्रह्मा' नावाचा राजस गुण त्याच्यातून मागे घेतला जातो.

सत्त्वोद्रेकात्तु पुरुषो यदा भवति स प्रभुः। कालाख्या सा तदा तस्य पुनर्नभवतीति वै ।। ५.

सत्त्वगुण वाढल्यावर, पुरुष हा प्रभू म्हणून प्रकटतो, तेव्हा त्याच्यासाठी 'काळ' नावाचा गुण नाहीसा होतो.

क्रमात्तस्य निवर्त्तन्ते रूपं नाम च कर्म च। त्रैलोक्ये वर्त्तमानस्य सर्वानुग्रहनिग्रहैः ।। ५.

हळूहळू त्याचं रूप, नाव आणि कृत्यं संपतात, कारण तो त्रैलोक्यात सर्वांना कृपा आणि नियंत्रण करत असतो.

यदा भवति ब्रह्मा च तदा चान्तरमुच्यते। यदा च पुरुषो ब्रह्मा न चैव पुरुषस्तु सः ।। ५.

जेव्हा ब्रह्मा अस्तित्वात असतो, तेव्हा एक मध्यंतर येतो असं म्हणतात. आणि जेव्हा पुरुषच ब्रह्मा होतो, तेव्हा तो फक्त पुरुष राहत नाही.

मणिर्विभजते वर्णान् विचित्रान् स्फटिके यथा। वैमल्यादाश्रयवशात्तद्वर्णः स्यात्तदञ्जनः ।। ५.

जसं एखादा मणी स्फटिकात वेगवेगळे रंग दाखवतो, तसं त्याच्या निर्मळतेनुसार आणि आधारावर तो रंग तसाच दिसतो.

तदा गुणवशात्तस्य स्वयम्भोरनुरञ्जनम्। एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्घनम् ।। ५.

गुणांच्या प्रभावामुळे स्वयंभूचे रंग बदलतात; एकरूप असो वा वेगळेपण असो, हेच त्याचं स्पष्टीकरण आहे असं सांगितलं आहे.