वायुपुराणम्

दीप्तिमेधा यशोमेधाः स्थिरमेधास्तथैव च । सर्वमेधाश्वमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः । मेधावान् मेधहर्त्ता च कीर्त्तितास्तु सुमेधसः

दीप्तिमेधा, यशोमेधा, स्थिरमेधा, सर्वमेधा, अश्वमेधा, प्रतिमेधा, मेधावान आणि मेधहर्ता—ही सुमेधसांची नावे आहेत.

विभुरिन्द्रस्तदा तेषामासीद्विक्रान्तपौरुषः । पौलस्त्यो वेदबाहुश्च यजुर्नामा च काश्यपः

त्या काळात, विभु हा त्यांचा इंद्र होता, जो पराक्रमी होता. पौलस्त्य वेदबाहू होता, आणि कश्यप यजुर्नामाने ओळखला जात असे.

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः । ऊर्द्ध्वबाहुश्च वासिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा । सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतान्तरे

हिरण्यरोम हा आंगिरस, वेदश्री हा भार्गव, ऊर्ध्वबाहू हा वसिष्ठ, पर्जन्य हा पौलह, आणि सत्यनेत्र हा आत्रेय—हे रैवत मनूच्या काळातील ऋषी होते.

महापुराणसम्भाव्यः प्रत्यङ्गपरहा शुचिः । बलबन्धुर्निरामित्रः केतुभृङ्गो दृढव्रतः । चरिष्णवस्य पुत्रास्ते पञ्चमञ्चैतदन्तरम्

महापुराण म्हणून गौरवलेला, प्रत्येक अंगाशी एकनिष्ठ, पवित्र, बलवान, शत्रू नसलेला, ध्वजधारक, निश्चयाने ठाम असलेला — हे सर्व चरिष्णवाचे पुत्र होत, आणि हे या अनुक्रमातील पाचवे आहेत.

स्वारोचिषोत्तमश्चैव तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवस्तथा

स्वारोचिष, उत्तम, तामस आणि रैवत — हे चारही मनू प्रियव्रत यांच्या वंशातील आहेत.

षष्ठे खल्वथ पर्याये देवा ये चाक्षुषेऽन्तरे । आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुकाश्च दिवौकसः । महानुभावलेखाश्च पञ्च देवगणाः स्मृतः

सहाव्या काळात, चाक्षुष मन्वंतरातील देव म्हणजे आद्य, भविष्यातील, पृथुक आणि दिव्य लोकांतील महानुभाव लेखा — हे पाच देवगण म्हणून ओळखले जातात.

दिवौकसः सर्ग एष प्रोच्यते मातृनामभिः । अत्रेः पुत्रस्य नप्तार आरण्यस्य प्रजापतेः । गणाश्च तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

ही दिव्य लोकांची निर्मिती मातांच्या नावांनी ओळखली जाते; अत्रीच्या पुत्राचे नातू, आरण्य या प्रजापतीचे वंशज; आणि या प्रत्येक देवगटात आठ-आठ देव असतात.

अन्तरिक्षो वसुहयो ह्यतिथिश्च प्रियवतः । श्रोता मन्ता सुमन्ता च आद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

अंतरिक्ष, वसूहय, अतिथी, प्रियव्रत, श्रोता, मंता आणि सुमंता — हे पहिले म्हणून सांगितले आहेत.

श्येनभद्रस्तथा पश्यः पथ्यनेत्रो महायशाः । सुमनाश्च सुवेताश्च रैवतः सुप्रचेतसः । द्युतिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः ॥२.१.

श्येनभद्र, पश्या, पथ्यनेत्र, महायशा, सुमना, सुवेता, रैवत, सुप्रचेतस, द्युति आणि महासत्त्व — हे सर्व संतती म्हणून सांगितले आहेत.

६२.६० विजयः सुजयश्चैव मनोद्यानौ तथैव च । सुमतिः सुपरिश्चैव विज्ञातोऽर्थपतिश्च यः । भाव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांस्तु निबोधत

विजय, सुजय, मनोद्याना, सुमती, सुपरी, विज्ञाता आणि अर्थपति — हे भविष्यातील देव म्हणून ओळखले जातात; आता पृथुकांची नावे ऐका.

अजिष्टः शाक्यनो देवो वानपृष्ठस्तथैव च । शाङ्करः सत्यधृष्णुश्च विष्णुश्च विजयस्तथा । अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः

अजिष्ट, शाक्यन, वानपृष्ठ, शांकर, सत्यधृष्णु, विष्णु, विजय आणि महाभाग अजित — हे पृथुक नावाचे दिव्य लोक आहेत.

लेखांस्तथा प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत । मनोजवः प्रघासस्तु प्रचेतास्तु महायशाः

आता मी लेखांची नावे सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका — मनोजव, प्रघास, प्रचेतस आणि महायशा.

वातो ध्रुवक्षितिश्चैव अद्भुतश्चैव वीर्यवान् । अवनो बृहस्पतिश्चैव लेखाः सम्परिकीर्त्तिताः

वात, ध्रुवक्षिति, अद्भुत बलवान, अवन आणि बृहस्पति — हे लेखा म्हणून मोजले जातात.

मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत् । उन्नतो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः

त्यांच्यात मनोजव हा मोठ्या सामर्थ्याचा इंद्र झाला; उन्नत, भार्गव आणि हविष्मान, अंगिरसाचा पुत्र.

सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजस्तथा । अतिमानश्च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा । मधुरा त्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेऽन्तरे

सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ, विरज, अतिमान, पौलस्त्य, सहिष्णु, पौलह आणि मधुरा, त्रेय — हे सात जण चाक्षुष मन्वंतरातील आहेत.

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कृतिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव

ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कृति, अग्निष्टुत, अतिरात्र आणि सुध्युम्न — हे नऊ आहेत.

अभिमन्युश्च दशमो नाद्वलेया मनोः सुताः । चाक्षुषस्य सुता ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

अभिमन्यू हा दहावा; हे सर्व नाद्वालीपासून जन्मलेले मनूचे पुत्र आहेत; हे चाक्षुष मनूचे पुत्र, सहाव्या क्रमाने आहेत.

वैवस्वतेन सङ्ख्यातस्तस्य सर्गो महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च कथितं वै मया द्विजाः

वैवस्वत या महात्म्याच्या सृष्टीची गणना झाली आहे; मी ती सविस्तर आणि योग्य क्रमाने सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

चाक्षुषस्य तु दायादः सम्भूतः कश्यपान्वये । तस्यान्ववाये येऽप्यन्ये तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥२.१.

चाक्षुषाचा वारस कश्यपांच्या वंशात जन्मला; त्याच्या पुढील वंशजांची खरी माहिती आम्हाला सांग.

६२.७० सूत उवाच॥ चाक्षुषस्य निसर्गन्तु समासाच्छ्रोतुमर्हथ । तस्यान्ववाये सम्भूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

सूतः म्हणाला: चाक्षुष मनूच्या सृष्टीची थोडक्यात माहिती तुम्ही ऐकावी; त्याच्या वंशात वेणाचा पुत्र, प्रतापी पृथु जन्मला.

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा । उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः

इतर प्रजापती म्हणजे दक्ष आणि प्राचेतस; अत्री प्रजापतीने उत्तानपाद याला पुत्र म्हणून स्वीकारले.

दक्षकस्य तु पुत्रोऽस्य राजा ह्यासीत् प्रजापतेः । स्वायम्भुवेन मनुना दत्तोऽत्रेः कारणं प्रति

दक्षाचा मुलगा प्रजापतींच्या वंशाचा राजा झाला. स्वयंभू मनूंनी त्याला काही कारणासाठी अत्रींकडे दिलं.

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यं चाक्षुषस्य ह । षष्ठं तदनुवक्ष्यामि उपोद्घातेन वै द्विजाः

जेव्हा चाक्षुष मन्वंतर येईल, तेव्हा मी सहावे मन्वंतर सविस्तर सांगीन, हे द्विजांनो, सुरुवातीसह.

उत्तानपादाच्चतुरा सूनृता वित्तभाविनी । उत्पन्ना चाधिधर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा । धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्म्यां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

उत्तानपादापासून चार कन्या जन्मल्या – सूनृता, वित्तभाविनी, आणि अधिधर्मा, जी ध्रुवाची शुभ माता आहे. धर्माच्या पत्नी लक्ष्मीपासून शुचिस्मिता ही पवित्र हास्य असलेली कन्या जन्मली.

ध्रुवञ्च कीर्त्तिमन्तञ्च अयस्मन्तं वसुं तथा । उत्तानपादोऽजनयत् कन्ये द्वे च शुचिस्मिते । मनस्विनीं स्वराञ्चैव त्रयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः

उत्तानपादाने ध्रुव, कीर्तिमंत, अयस्मंत आणि वसु हे पुत्र, तसेच शुचिस्मिता आणि मनस्विनी या दोन कन्या जन्माला घातल्या. स्वराही जन्मली, असे तीन पुत्र सांगितले आहेत.

ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान् । तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन् विपुलं यशः

ध्रुवाने मोठ्या कीर्तीच्या इच्छेने, दहा दिव्य वर्षे उपवास करत कठोर तपस्या केली.

त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायम्भुवस्य सः । आत्मानं धारयन् योगात् प्रार्थयन् सुमहद्यशः

प्रथम त्रेतायुगात, स्वयंभुव मनूंचा नातू, योगाच्या बळावर स्वतःला स्थिर ठेवून, अत्यंत मोठ्या कीर्तीची इच्छा बाळगून होता.

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम् । आभूतसंप्लवं हृद्यमस्तोदयविवर्जितम्

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवांनी त्याला तारकांमध्ये सर्वोच्च स्थान दिलं, जे उदयास्तापासून मुक्त आणि अत्यंत आनंददायक आहे.

तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य ह । दैत्यासुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशना जगौ॥२.१.

त्याची अपूर्व समृद्धी आणि मोठेपणा पाहून, दैत्य आणि असुरांचे आचार्य उशनाने एक श्लोक गायला.