वायुपुराणम्

स्वरैः षोडशभिः क्लृप्त वदनाः प्रणवान्तराः। कचवर्गोद्भवैर्वर्णैः पञ्चावयवपाणयः ।। ४२.

त्यांचे मुख सोळा स्वरांनी बनलेले होते, त्यात ॐकाराचा नाद गुंजत होता. त्यांच्या हातात पाच अवयव होते, जे कंठ्य वर्णांपासून निर्माण झाले होते.

पवर्गदक्षचरणा वामपादास्तवर्गतः। आतरन्त्यन्तवर्णाश्च येषां कुक्षिद्वयात्मकौ ।। ४२.

त्यांचा उजवा पाय ओष्ठ्य वर्णांपासून, डावा दंत्य वर्णांपासून बनलेला होता. त्यांचे शरीर अंतिम वर्णांनी बनलेले होते, आणि दोन्ही कुशींनी पोट तयार झाले होते.

नाभिनिद्राः कान्तपृष्ठा मोदरा यरलवोत्कचाः। अग्निदक्षांशरुचिरा धराग्रीवा भृतासकाः ।। ४२.

त्यांची नाभी अनुनासिक वर्णांनी, पाठ तालव्य वर्णांनी, पोट यरलव वर्णांनी, गळा अग्नि आणि चंद्र वर्णांनी तेजस्वी, आणि खांदे सुडौल होते.

अन्तस्थसन्धिसंस्थाना वैखरीवाग्विजृम्भिताः। अपश्यन्मथुरामेषां हृदयाम्भोजकल्पिताम् ।। ४२.

त्यांच्या शरीरातील सांधे आणि जुळणींमधून त्यांच्या वाणीचे प्रकट रूप उमटत होते. त्यांच्या हृदयकमळात मथुरा वसलेली त्यांनी पाहिली.

हरेर्भगवतः साक्षादाविर्भावस्थली हि सा। काशीमपश्यद्भ्रूमध्ये मायामाधारसंस्थिताम् ।। ४२.

कारण ती जागा प्रत्यक्ष भगवंत हरिचे प्रकट स्थान आहे. भुवयांच्या मधल्या जागेत त्यांना काशी दिसली, जी मायेचा आधार म्हणून स्थिर होती.

लिङ्गदेशे ततः काञ्चीमवन्तीं नाभिमण्डले । कण्ठस्थां द्वारकामेषां प्रयागं प्राणगं तथा ।। ४२.

लिंगाच्या प्रदेशात त्यांना कांची, नाभीच्या ठिकाणी अवंती, गळ्यात द्वारका आणि श्वासाच्या जागी प्रयाग असे दिसले.

सव्यापसव्ययोस्तेषां गड्गाऽपि यमुना नदी । मध्ये सरस्वती साक्षाद्गयाक्षेत्रं तथानने ।। ४२.

त्यांच्या उजव्या आणि डाव्या कुशीला गंगा आणि यमुना नद्या, मध्ये सरस्वती आणि तोंडात प्रत्यक्ष गया क्षेत्र दिसले.

हनुग्रीवामध्यगतं प्रभासक्षेत्रमुत्तमम्। बदर्य्याश्रममेतेषां ब्रह्मरन्ध्रे ददर्श ह ।। ४२.

हनू आणि गळ्याच्या मधल्या जागी प्राभास क्षेत्र, आणि डोक्याच्या टोकावर बदरी आश्रम त्यांनी पाहिला.

पौण्ड्रवर्धननेपालपीठं नयनयोर्युगे। पीठं पूर्णगिरिंनाम ललाटे समदृश्यत ।। ४२.

दोन्ही डोळ्यांमध्ये पौंड्रवर्धन आणि नेपाळ पीठ, आणि कपाळावर पूर्णगिरी नावाचं पीठ प्रकट झालं.

कण्ठे च मथुरापीठं काञ्चीपीठं कटिस्थितम्। जालन्धरं तथा पीठं स्तनदेशेष्वदृश्यत ।। ४२.

गळ्यात मथुरा पीठ, कंबरेला कांची पीठ, आणि स्तनांच्या ठिकाणी जालंधर पीठ दिसलं.

भृगुपीठं कर्णदेशे ह्ययोध्यां नासिकापुटे। ब्रह्मरन्ध्रे स्थितं ब्राह्यं शैवं सीमन्तसीमनि ।। ४२.

कानांच्या ठिकाणी भृगु पीठ, नाकाच्या टोकाला अयोध्या, डोक्याच्या टोकावर ब्राह्म पीठ, आणि सिमंतावर शैव पीठ होतं.

शाक्तं जिह्वाग्र धिषणं वैष्णवं हृदयाम्बुजे। सौरं चक्षुःप्रदेशस्थं बौद्धञ्छायासु सङ्गतम् ।। ४२.

जिभेच्या टोकावर शाक्त पीठ, तालूत धिषण पीठ, हृदयकमळात वैष्णव पीठ, डोळ्यांच्या भागात सौर पीठ, आणि सावल्यांमध्ये बौद्ध पीठ होतं.

सौत्रामणिं कण्ठदेशे पशुबन्धमथोरसि। वाजपेयं कटितटे ह्यग्निहोत्रं तथानने ।। ४२.

गळ्याच्या ठिकाणी सौत्रामणी, छातीवर पशुबंध, कंबरेवर वाजपेय, आणि तोंडात अग्निहोत्र असं पीठ होतं.

अश्वमेधं कटितटे नरमेधमथोदरे। राजसूयं शिरोदेशे आवसथ्यं तथाऽधरे ।। ४२.

घशाच्या भागात अश्वमेध आहे, पोटात नरमेध आहे; डोक्यावर राजसूय आहे, आणि खाली आवसथ्य आहे.

ऊर्द्ध्वोष्ठे दक्षिणाग्निञ्च गार्हपत्यं मुखान्तरे। हव्यं श्रुतौ मन्त्रभेदांस्तथा रोमस्ववस्थितान्। भृत्यैरिव महाराजं पुराणैर्न्यायमिश्रितैः ।। ४२.

वरच्या ओठावर दक्षिणाग्नि आहे, तोंडात गार्हपत्य आहे; कानात हवि आहे, मंत्रांचे भेद केसांमध्ये आहेत, जणू काही सेवकांसारखे, प्राचीन आणि योग्य पद्धतींनी राजाच्या सेवेत असतात.

संहिताभिश्च तन्त्रैश्च पृथक्पृथगुपासितान्। कर्म ज्ञानोपासनाभिर्जनानुग्रहकारकान् ।। ४२.

संहिता आणि तंत्र यांच्याद्वारे वेगवेगळ्या प्रकारे उपासना केली जाते; ही कर्म, ज्ञान आणि उपासना लोकांच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतात.

दृष्ट्वा सुविस्मितमना मुनिः कृष्णो बभूव तान् । ब्रह्मतेजोमयान्दिव्यांस्तपतोऽर्कानिवच्युतान्। ज्लतोऽग्नी निवोदर्कान्कोटीन्दुसमदर्शनान् ।। ४२.

हे सर्व पाहून, कृष्ण ऋषी अतीव आश्चर्यचकित झाला; ते ब्रह्मतेजाने उजळलेले, तपाच्या तेजाने प्रकटलेले सूर्यांसारखे, इंधनातून उठणाऱ्या अग्नीप्रमाणे, आणि कोट्यवधी चंद्रांसारखे चमकत होते.

ववन्दे सहसोत्थाय दण्डवत्पतितो मुनिः। कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहमितीरयन् ।। ४२.

मुनिने ताबडतोब उठून, दंडवत घालून नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'मी कृतार्थ झालो, मी कृतार्थ झालो, मी कृतार्थ झालो.'

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं मनः। अद्य मे सफलञ्चायुर्यद्भवन्तोऽक्षिगोचराः ।। ४२.

आज माझे जन्म फळाला आले, आज माझे मन फळाला आले, आज माझे आयुष्य फळाला आले, कारण तुम्ही माझ्या डोळ्यांसमोर आलात.

अलौकिकंलौकिकञ्च यत् किञ्चिदपि विद्यते। न तद्वोऽविदितं वेद्यं भूत भव्यं भवच्च यत् ।। ४२.

या जगात किंवा परलोकात जे काही आहे, ते सर्व तुमच्यासाठी ज्ञात आहे; भूत, भविष्य किंवा वर्तमान, काहीही तुम्हाला अज्ञात नाही.

न प्रवृत्तिफला यूयं दर्शयन्तोऽपि तान्सदा। यदृच्छाकरसङ्कोचविधानायेह रागिणाम् ।। ४२.

तुम्ही नेहमी कर्माचे फळ दाखवता, पण स्वतःसाठी त्याची इच्छा करत नाही; हे सर्व केवळ कर्मावर आसक्त असणाऱ्यांच्या इच्छा मर्यादित करण्यासाठीच असते.

प्रपञ्चस्यापि मिथ्यात्वे ब्रह्मत्वे वा निधीतरौ। न मृषारागविषयौ तत्सङ्कोचविधिक्षयौ ।। ४२.

संपूर्ण जग हे माया असो किंवा ब्रह्मरूप असो, तरीही तुम्हाला खोटी आसक्ति किंवा तिच्या मर्यादा आणि नाश लागू शकत नाहीत.

अतो लोकहितैर्नूनं परमार्थनिरूपणे। स्वोक्ताः स्वर्गादिविषयाः नश्वरा इति निन्दिताः ।। ४२.

म्हणूनच, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि परम सत्य ठरवण्यासाठी, तुम्ही स्वर्गादी विषय नश्वर आहेत आणि निंदनीय आहेत असे सांगितले आहे.

अधिकारिविभेदेन कर्मज्ञानोपदेशतः। त्रातं सर्वं जगन्नूनं शब्दब्रह्मात्ममूर्त्तिभिः ।। ४२.

अधिकारानुसार कर्म आणि ज्ञान यांचे उपदेश करून, शब्दब्रह्माच्या मूर्तिरूपाने तुम्ही सर्व जगाचे रक्षण करता.

अतोऽहं प्रष्टुमिच्छमि भवन्तश्चेत्कृपालवः । कर्मणां फलमादिष्टं सर्गः कामैकचेतसाम् ।। ४२.

म्हणूनच, जर तुम्ही कृपाळू असाल, तर मला विचारायचे आहे—कर्माचे ठरवलेले फळ काय, आणि केवळ इच्छेने वागणाऱ्यांसाठी सृष्टी कशी आहे?

ईशार्पितधियां पुंसां कृतस्यापि च कर्मणः। चित्तशुद्धिस्ततो ज्ञानं मोक्षश्च तदनन्तरम् ।। ४२.

ज्यांची बुद्धी परमेश्वराला समर्पित आहे, त्यांनी केलेल्या कर्मामुळे मनाची शुद्धता मिळते, त्यानंतर ज्ञान येते आणि मग मुक्ती प्राप्त होते.

मोक्षो ब्रह्मैक्यमित्येवं सच्चिदानन्दमेव यत्। सर्वं समाप्यते तस्मिञ्ज्ञाते यद्धि कृताकृतम् ।। ४२.

मुक्ती म्हणजे ब्रह्माशी एकरूप होणे—जे अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंद आहे; ते समजल्यावर सर्व काही पूर्ण होते, केलेले आणि न केलेलेही.

यन्निःसङ्गं चिदाकाशं ज्ञानरूपमसंवृतम्। निरीहमचलं शुद्धमगुणं व्यापकं स्मृतम् ।। ४२.

जे आसक्तीपासून मुक्त, ज्ञानमय, उघडे, इच्छा नसलेले, स्थिर, शुद्ध, निर्गुण आणि सर्वत्र व्यापलेले आहे, त्याचे स्मरण केले जाते.

विकारेषु विनश्यत्सु निर्विकारं न नश्यति। यथान्धतमसा व्याप्तलोकस्य रविरोजसा ।। ४२.

परिवर्तन नष्ट झाले तरी, जे बदलत नाही ते नष्ट होत नाही; जसे घनदाट अंधाराने व्यापलेल्या जगात सूर्य आपल्या प्रकाशाने व्यापतो.