वायुपुराणम्

मेरोः कुहरिणीं गत्वा चचार परमं तपः। यत्र कार्त्तस्वरक्फूर्जज्ज्योत्स्नाजालैर्निरन्तरम् ।। ४२.

तो मेरू पर्वताच्या गुहेत गेला आणि तेथे कठोर तपस्या केली, जिथे सोन्याच्या ताडवृक्षांवर चंद्रप्रकाशाचे झरे नेहमीच पडतात.

सदा प्रबाधते विष्वक्तमःस्तोमं दृशन्तुदम्। चकास्ते यत्र परमं कान्तारमतिसुन्दरम् ।। ४२.

तेथे प्रकाश सर्व दिशेतील अंधाराचा नाश करतो, आणि तेथे एक अत्यंत सुंदर वन शोभून दिसते.

नानाद्रुमलत ---त्पक्षिनिनादितम्। क्षुत्पिपासाभयक्रोधतापग्लानिविवर्जितम् ।। ४२.

विविध झाडे, वेलींमध्ये अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी निनादलेले, आणि तिथे भूक, तहान, भीती, राग, थकवा किंवा अशक्तपणा अजिबात नाही.

जलाशयैर्बहुविधैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः । जातरूपशिलानद्धतटसञ्चारपाक्ष ।। ४२.

अनेक प्रकारच्या जलाशयांनी, कमळांच्या गटांनी सजलेले, आणि काठ सोन्याच्या दगडांनी मढवलेले ते ठिकाण होते.

युक्तमम्भोज पवनैः सेव्यमानं समन्ततः। शिवैरध्यासितम्भावैर्हिंस्रैः सत्त्वैः समुज्झितम् ।। ४२.

कमळाच्या वाऱ्यांनी सर्वत्र सुगंधित, चारही बाजूंनी सेविलेले, शुभ वृत्तीच्या जीवांनी वसलेले आणि हिंस्र प्राण्यांपासून मुक्त असे ते स्थान होते.

निर्जनं दिव्यलतिकाप्रियखण्डवराजितम्। शूकैः पारावतै र्हृद्यैरुन्मदन्मत्तकोकिलम् ।। ४२.

एकांत, दिव्य वेलांनी सजलेलं, तिथे तितकंच प्रिय असं वातावरण होतं. तिथे तितक्या गोड आवाजात तित्तिर आणि कबुतरांचा गजर ऐकू येई, आणि कोकीळ तर पूर्णपणे आनंदात, वेडसर गात होते.

उत्पतत्पद्मरजसां पटलामोददिङ्‌मुखम्। तत्रापि काञ्चिनी दिव्या गुहा परमशोभना ।। ४२.

त्या ठिकाणी उमलणाऱ्या कमळाच्या परागाचा सुगंध दरवळत होता. तिथेच एक अद्भुत, दिव्य आणि अत्यंत सुंदर अशी गुहा होती.

तां प्रविश्य जिता हारो जितचित्तो जितासनः। सस्मार वेदांश्चतुरस्तदेकाग्रमना मुनिः ।। ४२.

त्या गुहेत प्रवेश करून, ज्यांनी इंद्रिय, मन आणि आसन जिंकले होते, अशा त्या ऋषींनी एकाग्र मनाने चारही वेद आठवले.

त्रयी जगाम शरदां शतस्य स्मरतोऽस्य हि । प्रादुरासंस्ततो वेदाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः ।। ४२.

अशा प्रकारे ध्यान करत असताना, शंभर शरद ऋतु उलटून गेले. मग त्या ऋषींसमोर चारही वेद सुंदर रूपात प्रकट झाले.

स्फुरत्पद्मपलाशाक्षा जटामुकुटधारिणः। कुशमुष्टिकराम्भोजा मृगत्वङ्मण्डितांसकाः ।। ४२.

त्यांच्या डोळ्यांची कांती कमळाच्या पाकळ्यांसारखी होती, जटांचा मुकुट डोक्यावर शोभत होता, हातात कुश आणि कमळ होते, आणि खांद्यावर मृगचर्म होते.

स्वरैः षोडशभिः क्लृप्त वदनाः प्रणवान्तराः। कचवर्गोद्भवैर्वर्णैः पञ्चावयवपाणयः ।। ४२.

त्यांचे मुख सोळा स्वरांनी बनलेले होते, त्यात ॐकाराचा नाद गुंजत होता. त्यांच्या हातात पाच अवयव होते, जे कंठ्य वर्णांपासून निर्माण झाले होते.

पवर्गदक्षचरणा वामपादास्तवर्गतः। आतरन्त्यन्तवर्णाश्च येषां कुक्षिद्वयात्मकौ ।। ४२.

त्यांचा उजवा पाय ओष्ठ्य वर्णांपासून, डावा दंत्य वर्णांपासून बनलेला होता. त्यांचे शरीर अंतिम वर्णांनी बनलेले होते, आणि दोन्ही कुशींनी पोट तयार झाले होते.

नाभिनिद्राः कान्तपृष्ठा मोदरा यरलवोत्कचाः। अग्निदक्षांशरुचिरा धराग्रीवा भृतासकाः ।। ४२.

त्यांची नाभी अनुनासिक वर्णांनी, पाठ तालव्य वर्णांनी, पोट यरलव वर्णांनी, गळा अग्नि आणि चंद्र वर्णांनी तेजस्वी, आणि खांदे सुडौल होते.

अन्तस्थसन्धिसंस्थाना वैखरीवाग्विजृम्भिताः। अपश्यन्मथुरामेषां हृदयाम्भोजकल्पिताम् ।। ४२.

त्यांच्या शरीरातील सांधे आणि जुळणींमधून त्यांच्या वाणीचे प्रकट रूप उमटत होते. त्यांच्या हृदयकमळात मथुरा वसलेली त्यांनी पाहिली.

हरेर्भगवतः साक्षादाविर्भावस्थली हि सा। काशीमपश्यद्भ्रूमध्ये मायामाधारसंस्थिताम् ।। ४२.

कारण ती जागा प्रत्यक्ष भगवंत हरिचे प्रकट स्थान आहे. भुवयांच्या मधल्या जागेत त्यांना काशी दिसली, जी मायेचा आधार म्हणून स्थिर होती.

लिङ्गदेशे ततः काञ्चीमवन्तीं नाभिमण्डले । कण्ठस्थां द्वारकामेषां प्रयागं प्राणगं तथा ।। ४२.

लिंगाच्या प्रदेशात त्यांना कांची, नाभीच्या ठिकाणी अवंती, गळ्यात द्वारका आणि श्वासाच्या जागी प्रयाग असे दिसले.

सव्यापसव्ययोस्तेषां गड्गाऽपि यमुना नदी । मध्ये सरस्वती साक्षाद्गयाक्षेत्रं तथानने ।। ४२.

त्यांच्या उजव्या आणि डाव्या कुशीला गंगा आणि यमुना नद्या, मध्ये सरस्वती आणि तोंडात प्रत्यक्ष गया क्षेत्र दिसले.

हनुग्रीवामध्यगतं प्रभासक्षेत्रमुत्तमम्। बदर्य्याश्रममेतेषां ब्रह्मरन्ध्रे ददर्श ह ।। ४२.

हनू आणि गळ्याच्या मधल्या जागी प्राभास क्षेत्र, आणि डोक्याच्या टोकावर बदरी आश्रम त्यांनी पाहिला.

पौण्ड्रवर्धननेपालपीठं नयनयोर्युगे। पीठं पूर्णगिरिंनाम ललाटे समदृश्यत ।। ४२.

दोन्ही डोळ्यांमध्ये पौंड्रवर्धन आणि नेपाळ पीठ, आणि कपाळावर पूर्णगिरी नावाचं पीठ प्रकट झालं.

कण्ठे च मथुरापीठं काञ्चीपीठं कटिस्थितम्। जालन्धरं तथा पीठं स्तनदेशेष्वदृश्यत ।। ४२.

गळ्यात मथुरा पीठ, कंबरेला कांची पीठ, आणि स्तनांच्या ठिकाणी जालंधर पीठ दिसलं.

भृगुपीठं कर्णदेशे ह्ययोध्यां नासिकापुटे। ब्रह्मरन्ध्रे स्थितं ब्राह्यं शैवं सीमन्तसीमनि ।। ४२.

कानांच्या ठिकाणी भृगु पीठ, नाकाच्या टोकाला अयोध्या, डोक्याच्या टोकावर ब्राह्म पीठ, आणि सिमंतावर शैव पीठ होतं.

शाक्तं जिह्वाग्र धिषणं वैष्णवं हृदयाम्बुजे। सौरं चक्षुःप्रदेशस्थं बौद्धञ्छायासु सङ्गतम् ।। ४२.

जिभेच्या टोकावर शाक्त पीठ, तालूत धिषण पीठ, हृदयकमळात वैष्णव पीठ, डोळ्यांच्या भागात सौर पीठ, आणि सावल्यांमध्ये बौद्ध पीठ होतं.

सौत्रामणिं कण्ठदेशे पशुबन्धमथोरसि। वाजपेयं कटितटे ह्यग्निहोत्रं तथानने ।। ४२.

गळ्याच्या ठिकाणी सौत्रामणी, छातीवर पशुबंध, कंबरेवर वाजपेय, आणि तोंडात अग्निहोत्र असं पीठ होतं.

अश्वमेधं कटितटे नरमेधमथोदरे। राजसूयं शिरोदेशे आवसथ्यं तथाऽधरे ।। ४२.

घशाच्या भागात अश्वमेध आहे, पोटात नरमेध आहे; डोक्यावर राजसूय आहे, आणि खाली आवसथ्य आहे.

ऊर्द्ध्वोष्ठे दक्षिणाग्निञ्च गार्हपत्यं मुखान्तरे। हव्यं श्रुतौ मन्त्रभेदांस्तथा रोमस्ववस्थितान्। भृत्यैरिव महाराजं पुराणैर्न्यायमिश्रितैः ।। ४२.

वरच्या ओठावर दक्षिणाग्नि आहे, तोंडात गार्हपत्य आहे; कानात हवि आहे, मंत्रांचे भेद केसांमध्ये आहेत, जणू काही सेवकांसारखे, प्राचीन आणि योग्य पद्धतींनी राजाच्या सेवेत असतात.

संहिताभिश्च तन्त्रैश्च पृथक्पृथगुपासितान्। कर्म ज्ञानोपासनाभिर्जनानुग्रहकारकान् ।। ४२.

संहिता आणि तंत्र यांच्याद्वारे वेगवेगळ्या प्रकारे उपासना केली जाते; ही कर्म, ज्ञान आणि उपासना लोकांच्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतात.

दृष्ट्वा सुविस्मितमना मुनिः कृष्णो बभूव तान् । ब्रह्मतेजोमयान्दिव्यांस्तपतोऽर्कानिवच्युतान्। ज्लतोऽग्नी निवोदर्कान्कोटीन्दुसमदर्शनान् ।। ४२.

हे सर्व पाहून, कृष्ण ऋषी अतीव आश्चर्यचकित झाला; ते ब्रह्मतेजाने उजळलेले, तपाच्या तेजाने प्रकटलेले सूर्यांसारखे, इंधनातून उठणाऱ्या अग्नीप्रमाणे, आणि कोट्यवधी चंद्रांसारखे चमकत होते.

ववन्दे सहसोत्थाय दण्डवत्पतितो मुनिः। कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहमितीरयन् ।। ४२.

मुनिने ताबडतोब उठून, दंडवत घालून नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'मी कृतार्थ झालो, मी कृतार्थ झालो, मी कृतार्थ झालो.'

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं मनः। अद्य मे सफलञ्चायुर्यद्भवन्तोऽक्षिगोचराः ।। ४२.

आज माझे जन्म फळाला आले, आज माझे मन फळाला आले, आज माझे आयुष्य फळाला आले, कारण तुम्ही माझ्या डोळ्यांसमोर आलात.