वायुपुराणम्

शिखिपारावतशुकपिककोलाहलाकुले। निरोधार्थं गवामेव धावमानमितस्ततः ।। ४२.

मोर, कपोत, पोपट आणि कोकिळ यांच्या गजराने गूंजणाऱ्या त्या ठिकाणी, तो फक्त गायींना आवरायला इकडेतिकडे धावत होता.

राधाविलासरसिकं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्। श्रुतवानस्मि वेदेभ्यो यतस्तद्गोचरोऽभवत् ।। ४२.

राधेच्या प्रेमरसाचा आस्वाद घेणारा, 'कृष्ण' नावाचा तो परम पुरुष वेदांतून मला ऐकायला मिळाला, कारण वेदांमुळेच तो सुलभ झाला.

एवं ब्रह्मणि चिन्मात्रे निर्गुणे भेदवर्जिते। गोलोकसंज्ञिके कृष्णो दीव्यतीति श्रुतं मया ।। ४२.

अशा त्या निर्गुण, अद्वितीय, चैतन्यमय ब्रह्मरूपात 'गोलोक' नावाच्या स्थळी कृष्ण तेजाने प्रकटतो, असे मी ऐकले आहे.

नातः परतरं किञ्चिन्निगमागमयोरपि। तथापि निगमो वक्ति ह्यक्षरात् परतः परः ।। ४२.

याहून श्रेष्ठ काहीच नाही, वेद किंवा आगमांमध्येही नाही; तरीही वेद म्हणतो की अक्षराहूनही श्रेष्ठ असा कोणी आहे.

गोलोकवासी भगवानक्षरात्पर उच्यते। तस्मादपि परः कोऽसौ गीयते श्रुतिभिः सदा ।। ४२.

गोलोकात वास करणारा भगवान अक्षराहून श्रेष्ठ मानला जातो; मग त्याहूनही श्रेष्ठ कोण आहे, असे शास्त्रांमध्ये नेहमी सांगितले जाते?

उद्दिष्टो वेद वचनैर्विशेषो ज्ञायते कथम्। श्रुतेर्वार्थोऽन्यथा बोध्यः परतस्त्वक्षरादिति ।। ४२.

वेदाच्या शब्दांतून दाखवलेला हा विशेष कसा ओळखावा? शास्त्राचा अर्थ वेगळ्या प्रकारे समजावा लागतो: अक्षराहूनही श्रेष्ठ कोणी आहे.

श्रुत्यर्थे संशयापन्नो व्यासः सत्यवतीसुतः। विचारयामास चिरं न प्रपेदे यथातथम् ।। ४२.

सत्यवतीचा पुत्र व्यास वेदाच्या अर्थाबद्दल शंका धरून बसला; त्याने खूप विचार केला, पण खरी सत्यता त्याला गाठता आली नाही.

सूत उवाच।। विचारयन्नपि मुनिर्नाप वेदार्थनिश्चयम्। वेदो नारायणः साक्षाद्यत्र मुह्यन्ति सूरयः ।। ४२.

सूतेने सांगितले: त्या ऋषीने कितीही विचार केला, तरी वेदाचा निश्चित अर्थ त्याला कळला नाही; वेद हा प्रत्यक्ष नारायणच आहे, ज्यात ज्ञानी लोकही गोंधळतात.

तथापि महतीमार्त्तिं सतां हृदयतापिनीम्। पुनर्विचारयामास कं व्रजामि करोमि किम् ।। ४२.

तरीही, सत्पुरुषांच्या हृदयाला वेदना देणाऱ्या मोठ्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्याने पुन्हा विचार केला: 'कोणाकडे जाऊ? काय करू?'

पश्यामि न जगत्यस्मिन्सर्वज्ञं सर्वदर्शनम्। अज्ञात्वाऽन्यतमं लोके सन्देहविनिवर्त्तकम् ।। ४२.

या जगात सर्वज्ञ, सर्वदर्शी असा कोणीच मला दिसत नाही, आणि कोणत्याही दुसऱ्याला न विचारता शंका दूर करणारा कोणीही नाही.

मेरोः कुहरिणीं गत्वा चचार परमं तपः। यत्र कार्त्तस्वरक्फूर्जज्ज्योत्स्नाजालैर्निरन्तरम् ।। ४२.

तो मेरू पर्वताच्या गुहेत गेला आणि तेथे कठोर तपस्या केली, जिथे सोन्याच्या ताडवृक्षांवर चंद्रप्रकाशाचे झरे नेहमीच पडतात.

सदा प्रबाधते विष्वक्तमःस्तोमं दृशन्तुदम्। चकास्ते यत्र परमं कान्तारमतिसुन्दरम् ।। ४२.

तेथे प्रकाश सर्व दिशेतील अंधाराचा नाश करतो, आणि तेथे एक अत्यंत सुंदर वन शोभून दिसते.

नानाद्रुमलत ---त्पक्षिनिनादितम्। क्षुत्पिपासाभयक्रोधतापग्लानिविवर्जितम् ।। ४२.

विविध झाडे, वेलींमध्ये अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी निनादलेले, आणि तिथे भूक, तहान, भीती, राग, थकवा किंवा अशक्तपणा अजिबात नाही.

जलाशयैर्बहुविधैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः । जातरूपशिलानद्धतटसञ्चारपाक्ष ।। ४२.

अनेक प्रकारच्या जलाशयांनी, कमळांच्या गटांनी सजलेले, आणि काठ सोन्याच्या दगडांनी मढवलेले ते ठिकाण होते.

युक्तमम्भोज पवनैः सेव्यमानं समन्ततः। शिवैरध्यासितम्भावैर्हिंस्रैः सत्त्वैः समुज्झितम् ।। ४२.

कमळाच्या वाऱ्यांनी सर्वत्र सुगंधित, चारही बाजूंनी सेविलेले, शुभ वृत्तीच्या जीवांनी वसलेले आणि हिंस्र प्राण्यांपासून मुक्त असे ते स्थान होते.

निर्जनं दिव्यलतिकाप्रियखण्डवराजितम्। शूकैः पारावतै र्हृद्यैरुन्मदन्मत्तकोकिलम् ।। ४२.

एकांत, दिव्य वेलांनी सजलेलं, तिथे तितकंच प्रिय असं वातावरण होतं. तिथे तितक्या गोड आवाजात तित्तिर आणि कबुतरांचा गजर ऐकू येई, आणि कोकीळ तर पूर्णपणे आनंदात, वेडसर गात होते.

उत्पतत्पद्मरजसां पटलामोददिङ्‌मुखम्। तत्रापि काञ्चिनी दिव्या गुहा परमशोभना ।। ४२.

त्या ठिकाणी उमलणाऱ्या कमळाच्या परागाचा सुगंध दरवळत होता. तिथेच एक अद्भुत, दिव्य आणि अत्यंत सुंदर अशी गुहा होती.

तां प्रविश्य जिता हारो जितचित्तो जितासनः। सस्मार वेदांश्चतुरस्तदेकाग्रमना मुनिः ।। ४२.

त्या गुहेत प्रवेश करून, ज्यांनी इंद्रिय, मन आणि आसन जिंकले होते, अशा त्या ऋषींनी एकाग्र मनाने चारही वेद आठवले.

त्रयी जगाम शरदां शतस्य स्मरतोऽस्य हि । प्रादुरासंस्ततो वेदाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः ।। ४२.

अशा प्रकारे ध्यान करत असताना, शंभर शरद ऋतु उलटून गेले. मग त्या ऋषींसमोर चारही वेद सुंदर रूपात प्रकट झाले.

स्फुरत्पद्मपलाशाक्षा जटामुकुटधारिणः। कुशमुष्टिकराम्भोजा मृगत्वङ्मण्डितांसकाः ।। ४२.

त्यांच्या डोळ्यांची कांती कमळाच्या पाकळ्यांसारखी होती, जटांचा मुकुट डोक्यावर शोभत होता, हातात कुश आणि कमळ होते, आणि खांद्यावर मृगचर्म होते.

स्वरैः षोडशभिः क्लृप्त वदनाः प्रणवान्तराः। कचवर्गोद्भवैर्वर्णैः पञ्चावयवपाणयः ।। ४२.

त्यांचे मुख सोळा स्वरांनी बनलेले होते, त्यात ॐकाराचा नाद गुंजत होता. त्यांच्या हातात पाच अवयव होते, जे कंठ्य वर्णांपासून निर्माण झाले होते.

पवर्गदक्षचरणा वामपादास्तवर्गतः। आतरन्त्यन्तवर्णाश्च येषां कुक्षिद्वयात्मकौ ।। ४२.

त्यांचा उजवा पाय ओष्ठ्य वर्णांपासून, डावा दंत्य वर्णांपासून बनलेला होता. त्यांचे शरीर अंतिम वर्णांनी बनलेले होते, आणि दोन्ही कुशींनी पोट तयार झाले होते.

नाभिनिद्राः कान्तपृष्ठा मोदरा यरलवोत्कचाः। अग्निदक्षांशरुचिरा धराग्रीवा भृतासकाः ।। ४२.

त्यांची नाभी अनुनासिक वर्णांनी, पाठ तालव्य वर्णांनी, पोट यरलव वर्णांनी, गळा अग्नि आणि चंद्र वर्णांनी तेजस्वी, आणि खांदे सुडौल होते.

अन्तस्थसन्धिसंस्थाना वैखरीवाग्विजृम्भिताः। अपश्यन्मथुरामेषां हृदयाम्भोजकल्पिताम् ।। ४२.

त्यांच्या शरीरातील सांधे आणि जुळणींमधून त्यांच्या वाणीचे प्रकट रूप उमटत होते. त्यांच्या हृदयकमळात मथुरा वसलेली त्यांनी पाहिली.

हरेर्भगवतः साक्षादाविर्भावस्थली हि सा। काशीमपश्यद्भ्रूमध्ये मायामाधारसंस्थिताम् ।। ४२.

कारण ती जागा प्रत्यक्ष भगवंत हरिचे प्रकट स्थान आहे. भुवयांच्या मधल्या जागेत त्यांना काशी दिसली, जी मायेचा आधार म्हणून स्थिर होती.

लिङ्गदेशे ततः काञ्चीमवन्तीं नाभिमण्डले । कण्ठस्थां द्वारकामेषां प्रयागं प्राणगं तथा ।। ४२.

लिंगाच्या प्रदेशात त्यांना कांची, नाभीच्या ठिकाणी अवंती, गळ्यात द्वारका आणि श्वासाच्या जागी प्रयाग असे दिसले.

सव्यापसव्ययोस्तेषां गड्गाऽपि यमुना नदी । मध्ये सरस्वती साक्षाद्गयाक्षेत्रं तथानने ।। ४२.

त्यांच्या उजव्या आणि डाव्या कुशीला गंगा आणि यमुना नद्या, मध्ये सरस्वती आणि तोंडात प्रत्यक्ष गया क्षेत्र दिसले.

हनुग्रीवामध्यगतं प्रभासक्षेत्रमुत्तमम्। बदर्य्याश्रममेतेषां ब्रह्मरन्ध्रे ददर्श ह ।। ४२.

हनू आणि गळ्याच्या मधल्या जागी प्राभास क्षेत्र, आणि डोक्याच्या टोकावर बदरी आश्रम त्यांनी पाहिला.

पौण्ड्रवर्धननेपालपीठं नयनयोर्युगे। पीठं पूर्णगिरिंनाम ललाटे समदृश्यत ।। ४२.

दोन्ही डोळ्यांमध्ये पौंड्रवर्धन आणि नेपाळ पीठ, आणि कपाळावर पूर्णगिरी नावाचं पीठ प्रकट झालं.