वायुपुराणम्

मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशीलया । ब्रह्माण्डं चित्रमतुलं यस्मिन् भित्ताविवार्पितम् ।। ४२.

मायाच्या अद्भुत कलेने, विविध गुणांनी युक्त असलेल्या शक्तीने, हे ब्रह्मांड भिंतीवर चित्र काढावं तसं साकारलं जातं.

धावतोऽन्यानतिक्रान्तं वदतो वागगोचरम् । वेदवेदान्तसिद्धान्तैर्विनिर्णीतं तदक्षरम् ।। ४२.

जे सर्वांपेक्षा जलद आहे, जिथपर्यंत वाणी पोहोचू शकत नाही, आणि वेद-वेदांताच्या निर्णयांनी जे निश्चित झालं आहे, तेच अक्षर आहे.

अक्षरान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः । इत्येवं श्रूयते वेदे बहुधापि विचारिते ।। ४२.

अक्षरापेक्षा वरचं काहीच नाही, तेच अंतिम आणि श्रेष्ठ ध्येय आहे, असं वेदांतात अनेक प्रकारे विचार करून सांगितलं आहे.

अक्षरस्यात्मनश्चापि स्वात्मरूपतया स्थितम्। परमानन्दसन्दोहरूपमानन्द विग्रहम् ।। ४२.

अक्षर आणि आत्मा हेच आपलं खऱ्या स्वरूपात स्थिर आहेत, तेच परमानंदाचं मूर्त स्वरूप, आनंदाचा साक्षात देह आहे.

लीलाविलासरसिकं बल्लवीयूथमध्यगम्। शिखिपिच्छकिरीटेन बास्वद्रत्नचितेन च ।। ४२.

जो खेळण्यात आणि लीलामध्ये रमतो, गवळणींच्या समूहात वावरतो, त्याच्या मस्तकावर मोरपीसाचं मुकुट आणि रत्नांची शोभा असते.

उल्लसद्विद्युदाटोपकुण्डलाभ्यां विराजितम्। कर्णोपान्तचरन्नेत्रखञ्जरीटमनोहरम् ।। ४२.

कर्णफुलांमध्ये वीज चमकावी तशी झळाळी असलेला, कानाजवळ हलणाऱ्या डोळ्यांनी आणि सुंदर मुकुटाने मन मोहून टाकणारा.

कुञ्जकुञ्जप्रियावृन्दविलासरतिलम्पटम्। पीताम्बरधरं दिव्यं चन्दनालेपमण्डितम् ।। ४२.

जो कुंजांमध्ये प्रियांसोबत क्रीडा करण्यात आसक्त असतो, पिवळ्या वस्त्रांनी, दिव्य रूपाने आणि चंदनाच्या लेपाने सुशोभित असतो.

अधरामृत संसिक्तवेणुनादेन वल्लवीः। मोहयन्तञ्चिदानन्दमनङ्गमदभञ्जनम् ।। ४२.

कृष्णाने आपल्या खालच्या ओठावरच्या अमृतासारख्या गोडवेणूच्या नादाने गोपींना मोहून टाकले, आणि त्या आनंदमय स्वरूपाने मदनाचा गर्व मोडून टाकला.

कोटिकामकलापूर्णं कोटिचन्द्रांशुनिर्मलम्। त्रिरेखकम्ठविलसद्रत्नगुञ्जामृगा कुलम् ।। ४२.

कोट्यवधी कामभावांनी भरलेले, कोट्यवधी चंद्राच्या किरणांसारखे निर्मळ, गळ्यात तीन रेषा असलेले, रत्नांच्या माळांनी सजलेले आणि मृगांची टोळी असलेले ते रूप होते.

यमुनापुलिने तुङ्गे तमालवनकानने। कदम्बचम्पकाशोकपारिजातमनोहरे ।। ४२.

यमुनेच्या उंच काठी, तामाल वृक्षांच्या वनात, कदंब, चंपक, अशोक आणि पारिजात यांच्या रम्य छायेत तो वावरत होता.

शिखिपारावतशुकपिककोलाहलाकुले। निरोधार्थं गवामेव धावमानमितस्ततः ।। ४२.

मोर, कपोत, पोपट आणि कोकिळ यांच्या गजराने गूंजणाऱ्या त्या ठिकाणी, तो फक्त गायींना आवरायला इकडेतिकडे धावत होता.

राधाविलासरसिकं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्। श्रुतवानस्मि वेदेभ्यो यतस्तद्गोचरोऽभवत् ।। ४२.

राधेच्या प्रेमरसाचा आस्वाद घेणारा, 'कृष्ण' नावाचा तो परम पुरुष वेदांतून मला ऐकायला मिळाला, कारण वेदांमुळेच तो सुलभ झाला.

एवं ब्रह्मणि चिन्मात्रे निर्गुणे भेदवर्जिते। गोलोकसंज्ञिके कृष्णो दीव्यतीति श्रुतं मया ।। ४२.

अशा त्या निर्गुण, अद्वितीय, चैतन्यमय ब्रह्मरूपात 'गोलोक' नावाच्या स्थळी कृष्ण तेजाने प्रकटतो, असे मी ऐकले आहे.

नातः परतरं किञ्चिन्निगमागमयोरपि। तथापि निगमो वक्ति ह्यक्षरात् परतः परः ।। ४२.

याहून श्रेष्ठ काहीच नाही, वेद किंवा आगमांमध्येही नाही; तरीही वेद म्हणतो की अक्षराहूनही श्रेष्ठ असा कोणी आहे.

गोलोकवासी भगवानक्षरात्पर उच्यते। तस्मादपि परः कोऽसौ गीयते श्रुतिभिः सदा ।। ४२.

गोलोकात वास करणारा भगवान अक्षराहून श्रेष्ठ मानला जातो; मग त्याहूनही श्रेष्ठ कोण आहे, असे शास्त्रांमध्ये नेहमी सांगितले जाते?

उद्दिष्टो वेद वचनैर्विशेषो ज्ञायते कथम्। श्रुतेर्वार्थोऽन्यथा बोध्यः परतस्त्वक्षरादिति ।। ४२.

वेदाच्या शब्दांतून दाखवलेला हा विशेष कसा ओळखावा? शास्त्राचा अर्थ वेगळ्या प्रकारे समजावा लागतो: अक्षराहूनही श्रेष्ठ कोणी आहे.

श्रुत्यर्थे संशयापन्नो व्यासः सत्यवतीसुतः। विचारयामास चिरं न प्रपेदे यथातथम् ।। ४२.

सत्यवतीचा पुत्र व्यास वेदाच्या अर्थाबद्दल शंका धरून बसला; त्याने खूप विचार केला, पण खरी सत्यता त्याला गाठता आली नाही.

सूत उवाच।। विचारयन्नपि मुनिर्नाप वेदार्थनिश्चयम्। वेदो नारायणः साक्षाद्यत्र मुह्यन्ति सूरयः ।। ४२.

सूतेने सांगितले: त्या ऋषीने कितीही विचार केला, तरी वेदाचा निश्चित अर्थ त्याला कळला नाही; वेद हा प्रत्यक्ष नारायणच आहे, ज्यात ज्ञानी लोकही गोंधळतात.

तथापि महतीमार्त्तिं सतां हृदयतापिनीम्। पुनर्विचारयामास कं व्रजामि करोमि किम् ।। ४२.

तरीही, सत्पुरुषांच्या हृदयाला वेदना देणाऱ्या मोठ्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्याने पुन्हा विचार केला: 'कोणाकडे जाऊ? काय करू?'

पश्यामि न जगत्यस्मिन्सर्वज्ञं सर्वदर्शनम्। अज्ञात्वाऽन्यतमं लोके सन्देहविनिवर्त्तकम् ।। ४२.

या जगात सर्वज्ञ, सर्वदर्शी असा कोणीच मला दिसत नाही, आणि कोणत्याही दुसऱ्याला न विचारता शंका दूर करणारा कोणीही नाही.

मेरोः कुहरिणीं गत्वा चचार परमं तपः। यत्र कार्त्तस्वरक्फूर्जज्ज्योत्स्नाजालैर्निरन्तरम् ।। ४२.

तो मेरू पर्वताच्या गुहेत गेला आणि तेथे कठोर तपस्या केली, जिथे सोन्याच्या ताडवृक्षांवर चंद्रप्रकाशाचे झरे नेहमीच पडतात.

सदा प्रबाधते विष्वक्तमःस्तोमं दृशन्तुदम्। चकास्ते यत्र परमं कान्तारमतिसुन्दरम् ।। ४२.

तेथे प्रकाश सर्व दिशेतील अंधाराचा नाश करतो, आणि तेथे एक अत्यंत सुंदर वन शोभून दिसते.

नानाद्रुमलत ---त्पक्षिनिनादितम्। क्षुत्पिपासाभयक्रोधतापग्लानिविवर्जितम् ।। ४२.

विविध झाडे, वेलींमध्ये अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी निनादलेले, आणि तिथे भूक, तहान, भीती, राग, थकवा किंवा अशक्तपणा अजिबात नाही.

जलाशयैर्बहुविधैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः । जातरूपशिलानद्धतटसञ्चारपाक्ष ।। ४२.

अनेक प्रकारच्या जलाशयांनी, कमळांच्या गटांनी सजलेले, आणि काठ सोन्याच्या दगडांनी मढवलेले ते ठिकाण होते.

युक्तमम्भोज पवनैः सेव्यमानं समन्ततः। शिवैरध्यासितम्भावैर्हिंस्रैः सत्त्वैः समुज्झितम् ।। ४२.

कमळाच्या वाऱ्यांनी सर्वत्र सुगंधित, चारही बाजूंनी सेविलेले, शुभ वृत्तीच्या जीवांनी वसलेले आणि हिंस्र प्राण्यांपासून मुक्त असे ते स्थान होते.

निर्जनं दिव्यलतिकाप्रियखण्डवराजितम्। शूकैः पारावतै र्हृद्यैरुन्मदन्मत्तकोकिलम् ।। ४२.

एकांत, दिव्य वेलांनी सजलेलं, तिथे तितकंच प्रिय असं वातावरण होतं. तिथे तितक्या गोड आवाजात तित्तिर आणि कबुतरांचा गजर ऐकू येई, आणि कोकीळ तर पूर्णपणे आनंदात, वेडसर गात होते.

उत्पतत्पद्मरजसां पटलामोददिङ्‌मुखम्। तत्रापि काञ्चिनी दिव्या गुहा परमशोभना ।। ४२.

त्या ठिकाणी उमलणाऱ्या कमळाच्या परागाचा सुगंध दरवळत होता. तिथेच एक अद्भुत, दिव्य आणि अत्यंत सुंदर अशी गुहा होती.

तां प्रविश्य जिता हारो जितचित्तो जितासनः। सस्मार वेदांश्चतुरस्तदेकाग्रमना मुनिः ।। ४२.

त्या गुहेत प्रवेश करून, ज्यांनी इंद्रिय, मन आणि आसन जिंकले होते, अशा त्या ऋषींनी एकाग्र मनाने चारही वेद आठवले.

त्रयी जगाम शरदां शतस्य स्मरतोऽस्य हि । प्रादुरासंस्ततो वेदाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः ।। ४२.

अशा प्रकारे ध्यान करत असताना, शंभर शरद ऋतु उलटून गेले. मग त्या ऋषींसमोर चारही वेद सुंदर रूपात प्रकट झाले.