वायुपुराणम्

सम्यग्विचारितं यद्वत्फेनोर्मिबुद्बुदोदकम्। तथा विचारितं ब्रह्म विश्वस्मान्न पृथग्भवेत् ।। ४२.

जसा फुगा, लाटा, फेस यांचा नीट विचार केला तर ते सगळे पाणीच असते, तसाच ब्रह्माचा विचार केला तर ते विश्वापासून वेगळे नाही.

सर्वं ब्रह्मैव नानात्वं नास्तीति निगमा जगुः। यस्माद्भवन्ति ब्रह्माण्ड कोटयो न भवन्ति च ।। ४२.

सगळे काही ब्रह्मच आहे, अनेकता नाहीच, असं वेद सांगतात. कारण त्यातून असंख्य ब्रह्मांडं निर्माण होतात आणि तरीही ती वेगळी अस्तित्वात नसतात.

यदुन्मेषनिमेषाभ्यां जगतां प्रलयोदयौ। भवेतां या परा शक्तिर्यदाधारतया स्थिता ।। ४२.

ज्या पराशक्तीमुळे डोळ्यांच्या उघडण्याने आणि मिटण्याने जगाचा निर्माण आणि संहार होतो, तीच शक्ती या सृष्टीच्या पाया म्हणून स्थिर आहे.

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं यदिदं स्मृतम्। यदज्ञानाज्जगद्भाति यस्मिन् ज्ञाते जगन्न हि ।। ४२.

ज्यात हे सर्व आहे, ज्यातून हे सर्व निर्माण होतं, ज्यामुळे हे लक्षात राहतं, अज्ञानामुळे ज्या रूपात जग भासतं, आणि ज्याचं खरं ज्ञान झाल्यावर जग संपतं — तेच ते अंतिम सत्य आहे.

असत्यं यज्जडं दुःखमवस्त्विति निरूपितम्। विपरीतमतो यद्वै सच्चिदानन्दमूर्त्तिकम् ।। ४२.

जे खोटं, जड आणि दुःखदायक आहे, ते असत्य मानलं जातं. म्हणून याच्या विरुद्ध जे आहे, तेच अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंदाचं मूर्त रूप आहे.

जीवे जाग्रति विश्वाख्यं स्वप्ने यत्तैजसं स्मृतम् । सुषुप्तौ प्राज्ञसंज्ञं तत्सर्वावस्थासु संस्मृतम् ।। ४२.

जागेपणी जीवाला 'विश्व' म्हणतात, स्वप्नात 'तैजस', आणि सुषुप्तीत 'प्राज्ञ' असं नाव आहे. अशा सर्व अवस्थांमध्ये तोच आत्मा लक्षात ठेवला जातो.

यच्चक्षुषां चक्षुरथ श्रोत्राणां श्रोत्रमस्ति च। त्वक् त्वचां रसनं तस्य प्राणं प्राणस्य यद्विदुः ।। ४२.

ज्याच्यामुळे डोळ्यांना पाहता येतं, कानांना ऐकता येतं, त्वचेला स्पर्श कळतो, जिभेला चव लागते, आणि प्राणांना श्वास घेता येतो — ते ज्ञानी लोक ओळखतात.

बुद्धिर्ज्ञानेन च प्राणाः क्रियाशक्त्या निरन्तरम्। यन्नेशिरि समभ्येतुं ज्ञातुं च परमार्थतः ।। ४२.

बुद्धी ज्ञानामुळे काम करते, प्राण क्रियेच्या शक्तीने चालतात, पण जे पूर्णपणे वश करता येत नाही किंवा जाणता येत नाही, तेच अंतिम सत्य आहे.

रज्जावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने यथा। असद्विश्वमिदं भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम् ।। ४२.

जशी दोरी सर्पासारखी दिसते, वाळवंटात पाणी भासते किंवा आकाश निळं वाटतं, तसं हे विश्व अज्ञानामुळे असत्य असूनही खरे वाटते.

घटावच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिद्यते। कार्योपाधिपरिच्छिन्नं तद्वद्यज्जीवसंज्ञिकम् ।। ४२.

जसा मडक्यामुळे आकाश वेगळं वाटतं, तसंच कर्माच्या बंधनामुळे जीव वेगळा भासतो.

मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशीलया । ब्रह्माण्डं चित्रमतुलं यस्मिन् भित्ताविवार्पितम् ।। ४२.

मायाच्या अद्भुत कलेने, विविध गुणांनी युक्त असलेल्या शक्तीने, हे ब्रह्मांड भिंतीवर चित्र काढावं तसं साकारलं जातं.

धावतोऽन्यानतिक्रान्तं वदतो वागगोचरम् । वेदवेदान्तसिद्धान्तैर्विनिर्णीतं तदक्षरम् ।। ४२.

जे सर्वांपेक्षा जलद आहे, जिथपर्यंत वाणी पोहोचू शकत नाही, आणि वेद-वेदांताच्या निर्णयांनी जे निश्चित झालं आहे, तेच अक्षर आहे.

अक्षरान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः । इत्येवं श्रूयते वेदे बहुधापि विचारिते ।। ४२.

अक्षरापेक्षा वरचं काहीच नाही, तेच अंतिम आणि श्रेष्ठ ध्येय आहे, असं वेदांतात अनेक प्रकारे विचार करून सांगितलं आहे.

अक्षरस्यात्मनश्चापि स्वात्मरूपतया स्थितम्। परमानन्दसन्दोहरूपमानन्द विग्रहम् ।। ४२.

अक्षर आणि आत्मा हेच आपलं खऱ्या स्वरूपात स्थिर आहेत, तेच परमानंदाचं मूर्त स्वरूप, आनंदाचा साक्षात देह आहे.

लीलाविलासरसिकं बल्लवीयूथमध्यगम्। शिखिपिच्छकिरीटेन बास्वद्रत्नचितेन च ।। ४२.

जो खेळण्यात आणि लीलामध्ये रमतो, गवळणींच्या समूहात वावरतो, त्याच्या मस्तकावर मोरपीसाचं मुकुट आणि रत्नांची शोभा असते.

उल्लसद्विद्युदाटोपकुण्डलाभ्यां विराजितम्। कर्णोपान्तचरन्नेत्रखञ्जरीटमनोहरम् ।। ४२.

कर्णफुलांमध्ये वीज चमकावी तशी झळाळी असलेला, कानाजवळ हलणाऱ्या डोळ्यांनी आणि सुंदर मुकुटाने मन मोहून टाकणारा.

कुञ्जकुञ्जप्रियावृन्दविलासरतिलम्पटम्। पीताम्बरधरं दिव्यं चन्दनालेपमण्डितम् ।। ४२.

जो कुंजांमध्ये प्रियांसोबत क्रीडा करण्यात आसक्त असतो, पिवळ्या वस्त्रांनी, दिव्य रूपाने आणि चंदनाच्या लेपाने सुशोभित असतो.

अधरामृत संसिक्तवेणुनादेन वल्लवीः। मोहयन्तञ्चिदानन्दमनङ्गमदभञ्जनम् ।। ४२.

कृष्णाने आपल्या खालच्या ओठावरच्या अमृतासारख्या गोडवेणूच्या नादाने गोपींना मोहून टाकले, आणि त्या आनंदमय स्वरूपाने मदनाचा गर्व मोडून टाकला.

कोटिकामकलापूर्णं कोटिचन्द्रांशुनिर्मलम्। त्रिरेखकम्ठविलसद्रत्नगुञ्जामृगा कुलम् ।। ४२.

कोट्यवधी कामभावांनी भरलेले, कोट्यवधी चंद्राच्या किरणांसारखे निर्मळ, गळ्यात तीन रेषा असलेले, रत्नांच्या माळांनी सजलेले आणि मृगांची टोळी असलेले ते रूप होते.

यमुनापुलिने तुङ्गे तमालवनकानने। कदम्बचम्पकाशोकपारिजातमनोहरे ।। ४२.

यमुनेच्या उंच काठी, तामाल वृक्षांच्या वनात, कदंब, चंपक, अशोक आणि पारिजात यांच्या रम्य छायेत तो वावरत होता.

शिखिपारावतशुकपिककोलाहलाकुले। निरोधार्थं गवामेव धावमानमितस्ततः ।। ४२.

मोर, कपोत, पोपट आणि कोकिळ यांच्या गजराने गूंजणाऱ्या त्या ठिकाणी, तो फक्त गायींना आवरायला इकडेतिकडे धावत होता.

राधाविलासरसिकं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्। श्रुतवानस्मि वेदेभ्यो यतस्तद्गोचरोऽभवत् ।। ४२.

राधेच्या प्रेमरसाचा आस्वाद घेणारा, 'कृष्ण' नावाचा तो परम पुरुष वेदांतून मला ऐकायला मिळाला, कारण वेदांमुळेच तो सुलभ झाला.

एवं ब्रह्मणि चिन्मात्रे निर्गुणे भेदवर्जिते। गोलोकसंज्ञिके कृष्णो दीव्यतीति श्रुतं मया ।। ४२.

अशा त्या निर्गुण, अद्वितीय, चैतन्यमय ब्रह्मरूपात 'गोलोक' नावाच्या स्थळी कृष्ण तेजाने प्रकटतो, असे मी ऐकले आहे.

नातः परतरं किञ्चिन्निगमागमयोरपि। तथापि निगमो वक्ति ह्यक्षरात् परतः परः ।। ४२.

याहून श्रेष्ठ काहीच नाही, वेद किंवा आगमांमध्येही नाही; तरीही वेद म्हणतो की अक्षराहूनही श्रेष्ठ असा कोणी आहे.

गोलोकवासी भगवानक्षरात्पर उच्यते। तस्मादपि परः कोऽसौ गीयते श्रुतिभिः सदा ।। ४२.

गोलोकात वास करणारा भगवान अक्षराहून श्रेष्ठ मानला जातो; मग त्याहूनही श्रेष्ठ कोण आहे, असे शास्त्रांमध्ये नेहमी सांगितले जाते?

उद्दिष्टो वेद वचनैर्विशेषो ज्ञायते कथम्। श्रुतेर्वार्थोऽन्यथा बोध्यः परतस्त्वक्षरादिति ।। ४२.

वेदाच्या शब्दांतून दाखवलेला हा विशेष कसा ओळखावा? शास्त्राचा अर्थ वेगळ्या प्रकारे समजावा लागतो: अक्षराहूनही श्रेष्ठ कोणी आहे.

श्रुत्यर्थे संशयापन्नो व्यासः सत्यवतीसुतः। विचारयामास चिरं न प्रपेदे यथातथम् ।। ४२.

सत्यवतीचा पुत्र व्यास वेदाच्या अर्थाबद्दल शंका धरून बसला; त्याने खूप विचार केला, पण खरी सत्यता त्याला गाठता आली नाही.

सूत उवाच।। विचारयन्नपि मुनिर्नाप वेदार्थनिश्चयम्। वेदो नारायणः साक्षाद्यत्र मुह्यन्ति सूरयः ।। ४२.

सूतेने सांगितले: त्या ऋषीने कितीही विचार केला, तरी वेदाचा निश्चित अर्थ त्याला कळला नाही; वेद हा प्रत्यक्ष नारायणच आहे, ज्यात ज्ञानी लोकही गोंधळतात.

तथापि महतीमार्त्तिं सतां हृदयतापिनीम्। पुनर्विचारयामास कं व्रजामि करोमि किम् ।। ४२.

तरीही, सत्पुरुषांच्या हृदयाला वेदना देणाऱ्या मोठ्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, त्याने पुन्हा विचार केला: 'कोणाकडे जाऊ? काय करू?'