वायुपुराणम्

वर्णाश्रमवतां धर्मो मया सम्यगुदाहृतः। मुक्तिमार्गा बहुविधा उक्ता वेदाविरोधतः ।। ४२.

चार वर्ण आणि चार आश्रम यांचे धर्म मी नीट सांगितले; मुक्तीसाठीचे विविध मार्ग वेदविरोध न करता सांगितले आहेत,

जीवेश्वरब्रह्मभेदो निरस्तः सूत्रनिर्णये। निरूपितं परं ब्रह्म श्रुतियुक्तविचारतः ।। ४२.

जीव, ईश्वर आणि ब्रह्म यांचा भेद सूत्रांच्या निर्णयात नाकारला आहे; श्रुती आणि युक्ती यांच्या विचाराने परब्रह्म स्पष्ट केले आहे,

अक्षरं परमं ब्रह्म परमात्मा परं पदम्। यदर्थं ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थयतिव्रतम् ।। ४२.

अक्षर, परब्रह्म, परमात्मा, हेच ते परमपद आहे, ज्यासाठी ब्रह्मचर्य, वनवास आणि यतींची व्रते घेतली जातात,

आचरन्ति महाप्राज्ञा धारणाञ्च पृथग्विधाम्। आसनं प्राणरोधश्च प्रत्याहारश्च धारणा ।। ४२.

महान ज्ञानी विविध प्रकारची धारणा, आसन, प्राणायाम, इंद्रियसंयम आणि धारणा यांचा अभ्यास करतात,

ध्यानं समाधिरेतानि यमैश्च नियमैः सह। अष्टाङ्गानि यदर्थञ्च चरन्ति मुनिपुङ्गवाः ।। ४२.

ध्यान आणि समाधी, हे सर्व यम आणि नियमांसह, आठ अंग आहेत, ज्यासाठी श्रेष्ठ मुनी प्रयत्न करतात,

यदर्थं कर्म कुर्वन्ति वेदाज्ञामात्रतत्पराः। परार्पणधिया सम्यग् निष्कामाः कलिलोज्झिताः ।। ४२.

त्याचसाठी, ते वेदांच्या आज्ञेप्रमाणे कर्म करतात, सर्वस्व परमात्म्यास अर्पण करण्याच्या भावनेने, निष्कामी आणि कलियुक्तीपासून मुक्त राहून,

यज्ज्ञप्तये निराकर्त्तुं पापाचरणमात्मनः। गङ्गादितीर्थचर्याणि निषेवन्ते शुचिव्रताः ।। ४२.

त्याच्या ज्ञानासाठी आणि पापमय वर्तन दूर करण्यासाठी, शुद्ध व्रती लोक गंगा व इतर तीर्थांची यात्रा करतात,

तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनाद्यन्तमनामयम्। नित्यं सर्वगतं स्थाणु कूटस्थं कूटविर्जितम् ।। ४२.

ते ब्रह्म हे परम, शुद्ध, अनादि, अनंत, रोगरहित, नित्य, सर्वत्र असणारे, अचल आणि माया रहित आहे,

सर्वेन्द्रियचराभासं प्राकृतेन्द्रियवर्जितम्। दिक्कालाद्यनवच्छिन्नं नित्यं चिन्मात्रमव्ययम् ।। ४२.

सर्व इंद्रियांच्या क्रियेसारखे भासत असले तरी, ते प्रकृतिक इंद्रियांपासून वेगळे आहे; दिशा, काळ यांसारख्या कशाच्याही बंधनात न येणारे, नित्य, शुद्ध चैतन्य आणि अविनाशी आहे,

अध्यास्तं सर्पवद्यत्र विश्वमेतत्प्रकाशते। विश्वस्मिन्नपि चान्वेति निर्विकारश्च रज्जुवत् ।। ४२.

ज्या दोरीवर सर्पाचा भास होतो, तशीच ही सारी सृष्टी त्या एकाच सत्यावर अधिष्ठित आहे. पण त्या सृष्टीत राहूनही, जशी दोरी बदलत नाही, तशी ती मूळ वस्तू कधीच बदलत नाही.

सम्यग्विचारितं यद्वत्फेनोर्मिबुद्बुदोदकम्। तथा विचारितं ब्रह्म विश्वस्मान्न पृथग्भवेत् ।। ४२.

जसा फुगा, लाटा, फेस यांचा नीट विचार केला तर ते सगळे पाणीच असते, तसाच ब्रह्माचा विचार केला तर ते विश्वापासून वेगळे नाही.

सर्वं ब्रह्मैव नानात्वं नास्तीति निगमा जगुः। यस्माद्भवन्ति ब्रह्माण्ड कोटयो न भवन्ति च ।। ४२.

सगळे काही ब्रह्मच आहे, अनेकता नाहीच, असं वेद सांगतात. कारण त्यातून असंख्य ब्रह्मांडं निर्माण होतात आणि तरीही ती वेगळी अस्तित्वात नसतात.

यदुन्मेषनिमेषाभ्यां जगतां प्रलयोदयौ। भवेतां या परा शक्तिर्यदाधारतया स्थिता ।। ४२.

ज्या पराशक्तीमुळे डोळ्यांच्या उघडण्याने आणि मिटण्याने जगाचा निर्माण आणि संहार होतो, तीच शक्ती या सृष्टीच्या पाया म्हणून स्थिर आहे.

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं यदिदं स्मृतम्। यदज्ञानाज्जगद्भाति यस्मिन् ज्ञाते जगन्न हि ।। ४२.

ज्यात हे सर्व आहे, ज्यातून हे सर्व निर्माण होतं, ज्यामुळे हे लक्षात राहतं, अज्ञानामुळे ज्या रूपात जग भासतं, आणि ज्याचं खरं ज्ञान झाल्यावर जग संपतं — तेच ते अंतिम सत्य आहे.

असत्यं यज्जडं दुःखमवस्त्विति निरूपितम्। विपरीतमतो यद्वै सच्चिदानन्दमूर्त्तिकम् ।। ४२.

जे खोटं, जड आणि दुःखदायक आहे, ते असत्य मानलं जातं. म्हणून याच्या विरुद्ध जे आहे, तेच अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंदाचं मूर्त रूप आहे.

जीवे जाग्रति विश्वाख्यं स्वप्ने यत्तैजसं स्मृतम् । सुषुप्तौ प्राज्ञसंज्ञं तत्सर्वावस्थासु संस्मृतम् ।। ४२.

जागेपणी जीवाला 'विश्व' म्हणतात, स्वप्नात 'तैजस', आणि सुषुप्तीत 'प्राज्ञ' असं नाव आहे. अशा सर्व अवस्थांमध्ये तोच आत्मा लक्षात ठेवला जातो.

यच्चक्षुषां चक्षुरथ श्रोत्राणां श्रोत्रमस्ति च। त्वक् त्वचां रसनं तस्य प्राणं प्राणस्य यद्विदुः ।। ४२.

ज्याच्यामुळे डोळ्यांना पाहता येतं, कानांना ऐकता येतं, त्वचेला स्पर्श कळतो, जिभेला चव लागते, आणि प्राणांना श्वास घेता येतो — ते ज्ञानी लोक ओळखतात.

बुद्धिर्ज्ञानेन च प्राणाः क्रियाशक्त्या निरन्तरम्। यन्नेशिरि समभ्येतुं ज्ञातुं च परमार्थतः ।। ४२.

बुद्धी ज्ञानामुळे काम करते, प्राण क्रियेच्या शक्तीने चालतात, पण जे पूर्णपणे वश करता येत नाही किंवा जाणता येत नाही, तेच अंतिम सत्य आहे.

रज्जावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने यथा। असद्विश्वमिदं भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम् ।। ४२.

जशी दोरी सर्पासारखी दिसते, वाळवंटात पाणी भासते किंवा आकाश निळं वाटतं, तसं हे विश्व अज्ञानामुळे असत्य असूनही खरे वाटते.

घटावच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिद्यते। कार्योपाधिपरिच्छिन्नं तद्वद्यज्जीवसंज्ञिकम् ।। ४२.

जसा मडक्यामुळे आकाश वेगळं वाटतं, तसंच कर्माच्या बंधनामुळे जीव वेगळा भासतो.

मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशीलया । ब्रह्माण्डं चित्रमतुलं यस्मिन् भित्ताविवार्पितम् ।। ४२.

मायाच्या अद्भुत कलेने, विविध गुणांनी युक्त असलेल्या शक्तीने, हे ब्रह्मांड भिंतीवर चित्र काढावं तसं साकारलं जातं.

धावतोऽन्यानतिक्रान्तं वदतो वागगोचरम् । वेदवेदान्तसिद्धान्तैर्विनिर्णीतं तदक्षरम् ।। ४२.

जे सर्वांपेक्षा जलद आहे, जिथपर्यंत वाणी पोहोचू शकत नाही, आणि वेद-वेदांताच्या निर्णयांनी जे निश्चित झालं आहे, तेच अक्षर आहे.

अक्षरान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः । इत्येवं श्रूयते वेदे बहुधापि विचारिते ।। ४२.

अक्षरापेक्षा वरचं काहीच नाही, तेच अंतिम आणि श्रेष्ठ ध्येय आहे, असं वेदांतात अनेक प्रकारे विचार करून सांगितलं आहे.

अक्षरस्यात्मनश्चापि स्वात्मरूपतया स्थितम्। परमानन्दसन्दोहरूपमानन्द विग्रहम् ।। ४२.

अक्षर आणि आत्मा हेच आपलं खऱ्या स्वरूपात स्थिर आहेत, तेच परमानंदाचं मूर्त स्वरूप, आनंदाचा साक्षात देह आहे.

लीलाविलासरसिकं बल्लवीयूथमध्यगम्। शिखिपिच्छकिरीटेन बास्वद्रत्नचितेन च ।। ४२.

जो खेळण्यात आणि लीलामध्ये रमतो, गवळणींच्या समूहात वावरतो, त्याच्या मस्तकावर मोरपीसाचं मुकुट आणि रत्नांची शोभा असते.

उल्लसद्विद्युदाटोपकुण्डलाभ्यां विराजितम्। कर्णोपान्तचरन्नेत्रखञ्जरीटमनोहरम् ।। ४२.

कर्णफुलांमध्ये वीज चमकावी तशी झळाळी असलेला, कानाजवळ हलणाऱ्या डोळ्यांनी आणि सुंदर मुकुटाने मन मोहून टाकणारा.

कुञ्जकुञ्जप्रियावृन्दविलासरतिलम्पटम्। पीताम्बरधरं दिव्यं चन्दनालेपमण्डितम् ।। ४२.

जो कुंजांमध्ये प्रियांसोबत क्रीडा करण्यात आसक्त असतो, पिवळ्या वस्त्रांनी, दिव्य रूपाने आणि चंदनाच्या लेपाने सुशोभित असतो.

अधरामृत संसिक्तवेणुनादेन वल्लवीः। मोहयन्तञ्चिदानन्दमनङ्गमदभञ्जनम् ।। ४२.

कृष्णाने आपल्या खालच्या ओठावरच्या अमृतासारख्या गोडवेणूच्या नादाने गोपींना मोहून टाकले, आणि त्या आनंदमय स्वरूपाने मदनाचा गर्व मोडून टाकला.

कोटिकामकलापूर्णं कोटिचन्द्रांशुनिर्मलम्। त्रिरेखकम्ठविलसद्रत्नगुञ्जामृगा कुलम् ।। ४२.

कोट्यवधी कामभावांनी भरलेले, कोट्यवधी चंद्राच्या किरणांसारखे निर्मळ, गळ्यात तीन रेषा असलेले, रत्नांच्या माळांनी सजलेले आणि मृगांची टोळी असलेले ते रूप होते.