वायुपुराणम्

एवमष्टादशोक्तानि पुराणानि बृहन्ति च। पुराणेष्वेषु बहवो धर्मास्ते विनिरूपिताः ।। ४२.

अशा प्रकारे अठरा मोठी पुराणे सांगितली गेली; या सर्व पुराणांमध्ये अनेक धर्म सांगितले आहेत.

रागिणाञ्च विरागाणां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् गृहस्थानां वनस्थानां स्त्रीशूद्राणां विशेषतः ।। ४२.

ज्यांना आसक्ती आहे आणि ज्यांना विरक्ती आहे, तसेच संन्यासी, ब्रह्मचर्य पालन करणारे, गृहस्थ, वनवासात राहणारे, आणि विशेषतः स्त्रिया व शूद्रांसाठी,

ब्राह्मणक्षत्रियविशां ये च सङ्करजातयः। गङ्गाद्या या महानद्यो यज्ञव्रततपांसि च ।। ४२.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि मिश्र जातीचे लोक, गंगा व इतर मोठ्या नद्या, तसेच यज्ञ, व्रत आणि तप,

अनेकविधदानानि यमाश्च नियमैः सह। योगधर्मा बहुविधाः सांख्या भागवतास्तथा ।। ४२.

अनेक प्रकारची दानं, यम आणि नियम यांसह, विविध योगाचे आचार, तसेच सांख्य आणि भागवत मार्ग,

भक्तिमार्गा ज्ञानमार्गा वैराग्यानिलनीरजाः। उपासनविधिश्चोक्तः कर्मसंशुद्धिचेतसाम् ।। ४२.

भक्तीमार्ग, ज्ञानमार्ग, वैराग्याच्या वाऱ्याने शुद्ध झालेले, आणि कर्माने मन शुद्ध झालेल्यांसाठी सांगितलेली उपासना,

ब्राह्मं शैवं वैष्णवं च सौरं शाक्तं तथार्हतम्। षड्दर्शनानि चोक्तानि स्वभावनियतानि च ।। ४२.

ब्रह्म, शैव, वैष्णव, सौर, शाक्त आणि अर्हत या परंपरा, आणि सहा तत्त्वदर्शने, ही सर्व स्वभावानुसार सांगितली आहेत,

एतदन्यच्च विविधं पुराणेषु निरुपितम्। अतः परं किमप्यस्ति न वा बोद्धव्यमुत्तमम् ।। ४२.

हे सर्व आणि याशिवाय अनेक प्रकारची माहिती पुराणांत सांगितली आहे; यापलीकडे काहीही श्रेष्ठ किंवा अश्रेष्ठ जाणण्यास उरलेले नाही,

न ज्ञायेत यदि व्यासो गोपयेदथ वा भवान् । अत्र नः संशयं छिन्धि पूर्णः पौराणिको यतः ।। ४२.

जर व्यासांना हे माहीत नसते, किंवा त्यांनी हे लपवले असते, किंवा तुम्हीच तसे करत असाल, तर आमचा हा संशय दूर करा, कारण तुम्ही पूर्ण पौराणिक जाणकार आहात,

सूत उवाच।। श्रृणु शौनक वक्ष्यामि प्रश्रमेनं सुदुर्लभम्। अतिगोप्यतरं दिव्यमनाख्येयं प्रचक्षते ।। ४२.

सूतम्हणाले: शौनक, ऐका, मी तुला हे अत्यंत दुर्मिळ आणि फार गुप्त, दिव्य असे उपदेश सांगतो, जे वर्णन करता येत नाही असे मानले जाते,

पराशरसुतो व्यासः कृत्वा पौराणिकीं कथाम्। सर्ववेदार्थघटितां चिन्तयामास चेतसि ।। ४२.

पराशरांचे पुत्र व्यास यांनी पुराणकथा रचून, सर्व वेदांच्या साराने गुंफलेला तिचा अर्थ मनात विचार केला,

वर्णाश्रमवतां धर्मो मया सम्यगुदाहृतः। मुक्तिमार्गा बहुविधा उक्ता वेदाविरोधतः ।। ४२.

चार वर्ण आणि चार आश्रम यांचे धर्म मी नीट सांगितले; मुक्तीसाठीचे विविध मार्ग वेदविरोध न करता सांगितले आहेत,

जीवेश्वरब्रह्मभेदो निरस्तः सूत्रनिर्णये। निरूपितं परं ब्रह्म श्रुतियुक्तविचारतः ।। ४२.

जीव, ईश्वर आणि ब्रह्म यांचा भेद सूत्रांच्या निर्णयात नाकारला आहे; श्रुती आणि युक्ती यांच्या विचाराने परब्रह्म स्पष्ट केले आहे,

अक्षरं परमं ब्रह्म परमात्मा परं पदम्। यदर्थं ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थयतिव्रतम् ।। ४२.

अक्षर, परब्रह्म, परमात्मा, हेच ते परमपद आहे, ज्यासाठी ब्रह्मचर्य, वनवास आणि यतींची व्रते घेतली जातात,

आचरन्ति महाप्राज्ञा धारणाञ्च पृथग्विधाम्। आसनं प्राणरोधश्च प्रत्याहारश्च धारणा ।। ४२.

महान ज्ञानी विविध प्रकारची धारणा, आसन, प्राणायाम, इंद्रियसंयम आणि धारणा यांचा अभ्यास करतात,

ध्यानं समाधिरेतानि यमैश्च नियमैः सह। अष्टाङ्गानि यदर्थञ्च चरन्ति मुनिपुङ्गवाः ।। ४२.

ध्यान आणि समाधी, हे सर्व यम आणि नियमांसह, आठ अंग आहेत, ज्यासाठी श्रेष्ठ मुनी प्रयत्न करतात,

यदर्थं कर्म कुर्वन्ति वेदाज्ञामात्रतत्पराः। परार्पणधिया सम्यग् निष्कामाः कलिलोज्झिताः ।। ४२.

त्याचसाठी, ते वेदांच्या आज्ञेप्रमाणे कर्म करतात, सर्वस्व परमात्म्यास अर्पण करण्याच्या भावनेने, निष्कामी आणि कलियुक्तीपासून मुक्त राहून,

यज्ज्ञप्तये निराकर्त्तुं पापाचरणमात्मनः। गङ्गादितीर्थचर्याणि निषेवन्ते शुचिव्रताः ।। ४२.

त्याच्या ज्ञानासाठी आणि पापमय वर्तन दूर करण्यासाठी, शुद्ध व्रती लोक गंगा व इतर तीर्थांची यात्रा करतात,

तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनाद्यन्तमनामयम्। नित्यं सर्वगतं स्थाणु कूटस्थं कूटविर्जितम् ।। ४२.

ते ब्रह्म हे परम, शुद्ध, अनादि, अनंत, रोगरहित, नित्य, सर्वत्र असणारे, अचल आणि माया रहित आहे,

सर्वेन्द्रियचराभासं प्राकृतेन्द्रियवर्जितम्। दिक्कालाद्यनवच्छिन्नं नित्यं चिन्मात्रमव्ययम् ।। ४२.

सर्व इंद्रियांच्या क्रियेसारखे भासत असले तरी, ते प्रकृतिक इंद्रियांपासून वेगळे आहे; दिशा, काळ यांसारख्या कशाच्याही बंधनात न येणारे, नित्य, शुद्ध चैतन्य आणि अविनाशी आहे,

अध्यास्तं सर्पवद्यत्र विश्वमेतत्प्रकाशते। विश्वस्मिन्नपि चान्वेति निर्विकारश्च रज्जुवत् ।। ४२.

ज्या दोरीवर सर्पाचा भास होतो, तशीच ही सारी सृष्टी त्या एकाच सत्यावर अधिष्ठित आहे. पण त्या सृष्टीत राहूनही, जशी दोरी बदलत नाही, तशी ती मूळ वस्तू कधीच बदलत नाही.

सम्यग्विचारितं यद्वत्फेनोर्मिबुद्बुदोदकम्। तथा विचारितं ब्रह्म विश्वस्मान्न पृथग्भवेत् ।। ४२.

जसा फुगा, लाटा, फेस यांचा नीट विचार केला तर ते सगळे पाणीच असते, तसाच ब्रह्माचा विचार केला तर ते विश्वापासून वेगळे नाही.

सर्वं ब्रह्मैव नानात्वं नास्तीति निगमा जगुः। यस्माद्भवन्ति ब्रह्माण्ड कोटयो न भवन्ति च ।। ४२.

सगळे काही ब्रह्मच आहे, अनेकता नाहीच, असं वेद सांगतात. कारण त्यातून असंख्य ब्रह्मांडं निर्माण होतात आणि तरीही ती वेगळी अस्तित्वात नसतात.

यदुन्मेषनिमेषाभ्यां जगतां प्रलयोदयौ। भवेतां या परा शक्तिर्यदाधारतया स्थिता ।। ४२.

ज्या पराशक्तीमुळे डोळ्यांच्या उघडण्याने आणि मिटण्याने जगाचा निर्माण आणि संहार होतो, तीच शक्ती या सृष्टीच्या पाया म्हणून स्थिर आहे.

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं यदिदं स्मृतम्। यदज्ञानाज्जगद्भाति यस्मिन् ज्ञाते जगन्न हि ।। ४२.

ज्यात हे सर्व आहे, ज्यातून हे सर्व निर्माण होतं, ज्यामुळे हे लक्षात राहतं, अज्ञानामुळे ज्या रूपात जग भासतं, आणि ज्याचं खरं ज्ञान झाल्यावर जग संपतं — तेच ते अंतिम सत्य आहे.

असत्यं यज्जडं दुःखमवस्त्विति निरूपितम्। विपरीतमतो यद्वै सच्चिदानन्दमूर्त्तिकम् ।। ४२.

जे खोटं, जड आणि दुःखदायक आहे, ते असत्य मानलं जातं. म्हणून याच्या विरुद्ध जे आहे, तेच अस्तित्व, चैतन्य आणि आनंदाचं मूर्त रूप आहे.

जीवे जाग्रति विश्वाख्यं स्वप्ने यत्तैजसं स्मृतम् । सुषुप्तौ प्राज्ञसंज्ञं तत्सर्वावस्थासु संस्मृतम् ।। ४२.

जागेपणी जीवाला 'विश्व' म्हणतात, स्वप्नात 'तैजस', आणि सुषुप्तीत 'प्राज्ञ' असं नाव आहे. अशा सर्व अवस्थांमध्ये तोच आत्मा लक्षात ठेवला जातो.

यच्चक्षुषां चक्षुरथ श्रोत्राणां श्रोत्रमस्ति च। त्वक् त्वचां रसनं तस्य प्राणं प्राणस्य यद्विदुः ।। ४२.

ज्याच्यामुळे डोळ्यांना पाहता येतं, कानांना ऐकता येतं, त्वचेला स्पर्श कळतो, जिभेला चव लागते, आणि प्राणांना श्वास घेता येतो — ते ज्ञानी लोक ओळखतात.

बुद्धिर्ज्ञानेन च प्राणाः क्रियाशक्त्या निरन्तरम्। यन्नेशिरि समभ्येतुं ज्ञातुं च परमार्थतः ।। ४२.

बुद्धी ज्ञानामुळे काम करते, प्राण क्रियेच्या शक्तीने चालतात, पण जे पूर्णपणे वश करता येत नाही किंवा जाणता येत नाही, तेच अंतिम सत्य आहे.

रज्जावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने यथा। असद्विश्वमिदं भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम् ।। ४२.

जशी दोरी सर्पासारखी दिसते, वाळवंटात पाणी भासते किंवा आकाश निळं वाटतं, तसं हे विश्व अज्ञानामुळे असत्य असूनही खरे वाटते.