वायुपुराणम्

सूत सूत महाभाग त्वया भगवता सता। व्यासप्रसादाधिगतशास्त्रसम्बोधनेन च ।। ४२.

सूताजी, महाभाग, तुमच्यामुळे आणि व्यासांच्या कृपेने मिळालेल्या शास्त्रज्ञानामुळे हे सर्व उपदेश आम्हाला समजले.

अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि चानघ। उपक्रमोपसंहार विधिनोक्तानि कृत्स्नशः ।। ४२.

अठरा पुराणे आणि इतिहास, हे सर्व सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत जसे सांगितले आहे तसे पूर्णपणे वर्णन केले आहे.

चतुर्दशसहस्रं च मात्स्यं प्रोक्तमतिस्फुटम्। तत्संख्यकं भविष्यञ्च प्रोक्तं पञ्चशताधिकम् ।। ४२.

मार्कंडेय पुराणाला चौदा हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते, आणि भविष्यमध्येही तेवढेच, त्यात पाचशे अधिक आहेत.

मार्कण्डेयं महारम्यं प्रोक्तं नवसहस्रकम्। कथितं ब्रह्मवैवर्त्तमष्टादशसहस्रकम् ।। ४२.

सुंदर असे मार्कंडेय पुराण नव हजार श्लोकांचे आहे, आणि ब्रह्मवैवर्त पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

शतोत्तरञ्च ब्रह्माण्डं सूर्यसंख्यासहस्रकम् । अथ भागवतं दिव्यमष्टादशसहस्रकम् ।। ४२.

ब्रह्मांड पुराणात शंभर अध्याय आणि सूर्याच्या संख्येइतके हजार श्लोक आहेत; आणि दिव्य भागवत पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे.

सहस्राणि दशैवोक्तं पुराणं ब्रह्मनामकम्। अयुतश्लोकघटितं पुराणं वामनाभिधम् ।। ४२.

ब्रह्म पुराण दहा हजार श्लोकांचे आहे, आणि वामन पुराणही दहा हजार श्लोकांचे आहे.

तथैवायुत संख्यातं षट्शताधिकमादिकम्। त्रयोविंशतिसाहस्रमनिलं तद्गतं शुभम् ।। ४२.

त्याचप्रमाणे आदि पुराण दहा हजार सहाशे श्लोकांचे आहे; आणि शुभ असे अनिल पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे आहे.

त्रयोविंशतिसाहस्रं नारदीयमुदाहृतम् । एकोनविंशसाहस्रं वैनतेयमुदाहृतम् ।। ४२.

नारद पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे आहे, आणि वैनतेय पुराण एकोणवीस हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

सहस्रपञ्चपञ्चाशत्प्रोक्तं पाद्मं सुविस्तरम्। सप्तदशसहस्रन्तु कूर्मं प्रोक्तं मनोहरम् ।। ४२.

विस्तृत पद्म पुराण पंचावन्न हजार श्लोकांचे आहे, आणि मनोहारी कूर्म पुराण सतर हजार श्लोकांचे आहे.

चतुर्विंशति साहस्रं सौकरं परमाद्भुतम्। एकाशीतिसहस्राणि स्कान्दमुक्तं सुविस्तृतम् ।। ४२.

अद्भुत असे सूकर पुराण चोवीस हजार श्लोकांचे आहे, आणि विस्तृत स्कंद पुराण एक्याऐंशी हजार श्लोकांचे आहे.

एवमष्टादशोक्तानि पुराणानि बृहन्ति च। पुराणेष्वेषु बहवो धर्मास्ते विनिरूपिताः ।। ४२.

अशा प्रकारे अठरा मोठी पुराणे सांगितली गेली; या सर्व पुराणांमध्ये अनेक धर्म सांगितले आहेत.

रागिणाञ्च विरागाणां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् गृहस्थानां वनस्थानां स्त्रीशूद्राणां विशेषतः ।। ४२.

ज्यांना आसक्ती आहे आणि ज्यांना विरक्ती आहे, तसेच संन्यासी, ब्रह्मचर्य पालन करणारे, गृहस्थ, वनवासात राहणारे, आणि विशेषतः स्त्रिया व शूद्रांसाठी,

ब्राह्मणक्षत्रियविशां ये च सङ्करजातयः। गङ्गाद्या या महानद्यो यज्ञव्रततपांसि च ।। ४२.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि मिश्र जातीचे लोक, गंगा व इतर मोठ्या नद्या, तसेच यज्ञ, व्रत आणि तप,

अनेकविधदानानि यमाश्च नियमैः सह। योगधर्मा बहुविधाः सांख्या भागवतास्तथा ।। ४२.

अनेक प्रकारची दानं, यम आणि नियम यांसह, विविध योगाचे आचार, तसेच सांख्य आणि भागवत मार्ग,

भक्तिमार्गा ज्ञानमार्गा वैराग्यानिलनीरजाः। उपासनविधिश्चोक्तः कर्मसंशुद्धिचेतसाम् ।। ४२.

भक्तीमार्ग, ज्ञानमार्ग, वैराग्याच्या वाऱ्याने शुद्ध झालेले, आणि कर्माने मन शुद्ध झालेल्यांसाठी सांगितलेली उपासना,

ब्राह्मं शैवं वैष्णवं च सौरं शाक्तं तथार्हतम्। षड्दर्शनानि चोक्तानि स्वभावनियतानि च ।। ४२.

ब्रह्म, शैव, वैष्णव, सौर, शाक्त आणि अर्हत या परंपरा, आणि सहा तत्त्वदर्शने, ही सर्व स्वभावानुसार सांगितली आहेत,

एतदन्यच्च विविधं पुराणेषु निरुपितम्। अतः परं किमप्यस्ति न वा बोद्धव्यमुत्तमम् ।। ४२.

हे सर्व आणि याशिवाय अनेक प्रकारची माहिती पुराणांत सांगितली आहे; यापलीकडे काहीही श्रेष्ठ किंवा अश्रेष्ठ जाणण्यास उरलेले नाही,

न ज्ञायेत यदि व्यासो गोपयेदथ वा भवान् । अत्र नः संशयं छिन्धि पूर्णः पौराणिको यतः ।। ४२.

जर व्यासांना हे माहीत नसते, किंवा त्यांनी हे लपवले असते, किंवा तुम्हीच तसे करत असाल, तर आमचा हा संशय दूर करा, कारण तुम्ही पूर्ण पौराणिक जाणकार आहात,

सूत उवाच।। श्रृणु शौनक वक्ष्यामि प्रश्रमेनं सुदुर्लभम्। अतिगोप्यतरं दिव्यमनाख्येयं प्रचक्षते ।। ४२.

सूतम्हणाले: शौनक, ऐका, मी तुला हे अत्यंत दुर्मिळ आणि फार गुप्त, दिव्य असे उपदेश सांगतो, जे वर्णन करता येत नाही असे मानले जाते,

पराशरसुतो व्यासः कृत्वा पौराणिकीं कथाम्। सर्ववेदार्थघटितां चिन्तयामास चेतसि ।। ४२.

पराशरांचे पुत्र व्यास यांनी पुराणकथा रचून, सर्व वेदांच्या साराने गुंफलेला तिचा अर्थ मनात विचार केला,

वर्णाश्रमवतां धर्मो मया सम्यगुदाहृतः। मुक्तिमार्गा बहुविधा उक्ता वेदाविरोधतः ।। ४२.

चार वर्ण आणि चार आश्रम यांचे धर्म मी नीट सांगितले; मुक्तीसाठीचे विविध मार्ग वेदविरोध न करता सांगितले आहेत,

जीवेश्वरब्रह्मभेदो निरस्तः सूत्रनिर्णये। निरूपितं परं ब्रह्म श्रुतियुक्तविचारतः ।। ४२.

जीव, ईश्वर आणि ब्रह्म यांचा भेद सूत्रांच्या निर्णयात नाकारला आहे; श्रुती आणि युक्ती यांच्या विचाराने परब्रह्म स्पष्ट केले आहे,

अक्षरं परमं ब्रह्म परमात्मा परं पदम्। यदर्थं ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थयतिव्रतम् ।। ४२.

अक्षर, परब्रह्म, परमात्मा, हेच ते परमपद आहे, ज्यासाठी ब्रह्मचर्य, वनवास आणि यतींची व्रते घेतली जातात,

आचरन्ति महाप्राज्ञा धारणाञ्च पृथग्विधाम्। आसनं प्राणरोधश्च प्रत्याहारश्च धारणा ।। ४२.

महान ज्ञानी विविध प्रकारची धारणा, आसन, प्राणायाम, इंद्रियसंयम आणि धारणा यांचा अभ्यास करतात,

ध्यानं समाधिरेतानि यमैश्च नियमैः सह। अष्टाङ्गानि यदर्थञ्च चरन्ति मुनिपुङ्गवाः ।। ४२.

ध्यान आणि समाधी, हे सर्व यम आणि नियमांसह, आठ अंग आहेत, ज्यासाठी श्रेष्ठ मुनी प्रयत्न करतात,

यदर्थं कर्म कुर्वन्ति वेदाज्ञामात्रतत्पराः। परार्पणधिया सम्यग् निष्कामाः कलिलोज्झिताः ।। ४२.

त्याचसाठी, ते वेदांच्या आज्ञेप्रमाणे कर्म करतात, सर्वस्व परमात्म्यास अर्पण करण्याच्या भावनेने, निष्कामी आणि कलियुक्तीपासून मुक्त राहून,

यज्ज्ञप्तये निराकर्त्तुं पापाचरणमात्मनः। गङ्गादितीर्थचर्याणि निषेवन्ते शुचिव्रताः ।। ४२.

त्याच्या ज्ञानासाठी आणि पापमय वर्तन दूर करण्यासाठी, शुद्ध व्रती लोक गंगा व इतर तीर्थांची यात्रा करतात,

तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनाद्यन्तमनामयम्। नित्यं सर्वगतं स्थाणु कूटस्थं कूटविर्जितम् ।। ४२.

ते ब्रह्म हे परम, शुद्ध, अनादि, अनंत, रोगरहित, नित्य, सर्वत्र असणारे, अचल आणि माया रहित आहे,

सर्वेन्द्रियचराभासं प्राकृतेन्द्रियवर्जितम्। दिक्कालाद्यनवच्छिन्नं नित्यं चिन्मात्रमव्ययम् ।। ४२.

सर्व इंद्रियांच्या क्रियेसारखे भासत असले तरी, ते प्रकृतिक इंद्रियांपासून वेगळे आहे; दिशा, काळ यांसारख्या कशाच्याही बंधनात न येणारे, नित्य, शुद्ध चैतन्य आणि अविनाशी आहे,