वायुपुराणम्

निर्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजश्रवाय च। स ददौ सोमशूष्माय स ददौ तृणबिन्दवे ।। ४१.

निर्यंतराने वाजश्रवाला सांगितले, वाजश्रवाने सोमशूष्माला, आणि सोमशूष्माने तृणबिंदुला दिले.

तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये। शक्तेः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम् ।। ४१.

तृणबिंदूने दक्षाला दिले, दक्षाने शक्तीला सांगितले; शक्तीकडून पराशराने गर्भात असतानाच हे ऐकले.

पराशराज्जातुकर्णस्तस्माद्द्वैपायनः प्रभुः। द्वैपायनात्पुनश्चापि मया प्राप्तं द्विजोत्तमाः ।। ४१.

पराशराकडून जातुकर्णाने घेतले, त्याच्याकडून द्वैपायन प्रभूंनी, आणि द्वैपायनांकडून हे आता माझ्यापर्यंत पोहोचले, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

शांशपायन उवाच ।। मया वै तत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये। इत्येव वाचा ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहृता ।। ४१.

शांशपायन म्हणाला — मी हे सर्व पुन्हा माझ्या अमर्याद बुद्धी असलेल्या पुत्रासाठी सांगितले, जसे ब्रह्मादिकांचे गुरु यांनी ह्याच शब्दांत सांगितले होते.

नमस्कार्य्यश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम् ।। ४१.

ज्ञानी लोकांनी आपल्या गुरुंना नेहमी आदराने व नम्रतेने वंदन करावे; यामुळे भाग्य, कीर्ती, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि सर्व इच्छित फल मिळते.

पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा। नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते ।। ४१.

हे ब्राह्मणांनी नेहमी नियमाने ऐकावे, कारण हे पापांचा नाश करणारे आहे; हे अपवित्र, पापी किंवा ज्यांनी एक वर्ष पूर्ण केले नाही अशांसाठी सांगू नये.

नाश्रद्दधानाविदुषे नापुत्राय कथञ्चन। नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।। ४१.

ज्याच्याकडे श्रद्धा नाही, जो अज्ञानी आहे, ज्याला अपत्य नाही किंवा जो शत्रुत्व बाळगतो, अशा कुणालाही हे श्रेष्ठ आणि पवित्र ज्ञान देऊ नये.

अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमन्तर्गतञ्च । वह्निं वक्रं चन्द्र सूर्य्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम् ।। ४१.

ज्याचा मूळ अव्यक्त आहे, शरीर व्यक्त आहे आणि ज्याच्यात काळ वास करतो, त्याची तोंड अग्नी, डोळे चंद्र व सूर्य, कान दिशा, नाक वायू असे सांगितले जाते.

वायो वेदांश्चान्तरिक्षं शरीरं क्षितिं पादौ तारका रोमकूपान् । सर्वाणि चाङ्गानि तथैव तानि विद्यास्सर्वा यस्य पुच्छं वदन्ति ।। ४१.

त्याची वाणी म्हणजे वेद आणि आकाश, पाय म्हणजे पृथ्वी, तारका म्हणजे केसांची मुळे, त्याची सर्व अंगे म्हणजे विद्या आणि शेपूट म्हणजे सर्व ज्ञान असे मानले जाते.

तं देवदेवं जननं जनानां सर्व्वेषु लोकेषु प्रतिष्ठितञ्च। वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादिं प्रयतो नमस्ये ।। ४१.

सर्व देवांचे देव, सर्व सृष्टींचा जन्मदाता, सर्व लोकांत स्थित, वर देणारा, श्रेष्ठ ईश्वर, ब्रह्मा आणि आदि असा त्या प्रभूला मी भक्तीभावाने वंदन करतो.

सूत सूत महाभाग त्वया भगवता सता। व्यासप्रसादाधिगतशास्त्रसम्बोधनेन च ।। ४२.

सूताजी, महाभाग, तुमच्यामुळे आणि व्यासांच्या कृपेने मिळालेल्या शास्त्रज्ञानामुळे हे सर्व उपदेश आम्हाला समजले.

अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि चानघ। उपक्रमोपसंहार विधिनोक्तानि कृत्स्नशः ।। ४२.

अठरा पुराणे आणि इतिहास, हे सर्व सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत जसे सांगितले आहे तसे पूर्णपणे वर्णन केले आहे.

चतुर्दशसहस्रं च मात्स्यं प्रोक्तमतिस्फुटम्। तत्संख्यकं भविष्यञ्च प्रोक्तं पञ्चशताधिकम् ।। ४२.

मार्कंडेय पुराणाला चौदा हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते, आणि भविष्यमध्येही तेवढेच, त्यात पाचशे अधिक आहेत.

मार्कण्डेयं महारम्यं प्रोक्तं नवसहस्रकम्। कथितं ब्रह्मवैवर्त्तमष्टादशसहस्रकम् ।। ४२.

सुंदर असे मार्कंडेय पुराण नव हजार श्लोकांचे आहे, आणि ब्रह्मवैवर्त पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

शतोत्तरञ्च ब्रह्माण्डं सूर्यसंख्यासहस्रकम् । अथ भागवतं दिव्यमष्टादशसहस्रकम् ।। ४२.

ब्रह्मांड पुराणात शंभर अध्याय आणि सूर्याच्या संख्येइतके हजार श्लोक आहेत; आणि दिव्य भागवत पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे.

सहस्राणि दशैवोक्तं पुराणं ब्रह्मनामकम्। अयुतश्लोकघटितं पुराणं वामनाभिधम् ।। ४२.

ब्रह्म पुराण दहा हजार श्लोकांचे आहे, आणि वामन पुराणही दहा हजार श्लोकांचे आहे.

तथैवायुत संख्यातं षट्शताधिकमादिकम्। त्रयोविंशतिसाहस्रमनिलं तद्गतं शुभम् ।। ४२.

त्याचप्रमाणे आदि पुराण दहा हजार सहाशे श्लोकांचे आहे; आणि शुभ असे अनिल पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे आहे.

त्रयोविंशतिसाहस्रं नारदीयमुदाहृतम् । एकोनविंशसाहस्रं वैनतेयमुदाहृतम् ।। ४२.

नारद पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे आहे, आणि वैनतेय पुराण एकोणवीस हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

सहस्रपञ्चपञ्चाशत्प्रोक्तं पाद्मं सुविस्तरम्। सप्तदशसहस्रन्तु कूर्मं प्रोक्तं मनोहरम् ।। ४२.

विस्तृत पद्म पुराण पंचावन्न हजार श्लोकांचे आहे, आणि मनोहारी कूर्म पुराण सतर हजार श्लोकांचे आहे.

चतुर्विंशति साहस्रं सौकरं परमाद्भुतम्। एकाशीतिसहस्राणि स्कान्दमुक्तं सुविस्तृतम् ।। ४२.

अद्भुत असे सूकर पुराण चोवीस हजार श्लोकांचे आहे, आणि विस्तृत स्कंद पुराण एक्याऐंशी हजार श्लोकांचे आहे.

एवमष्टादशोक्तानि पुराणानि बृहन्ति च। पुराणेष्वेषु बहवो धर्मास्ते विनिरूपिताः ।। ४२.

अशा प्रकारे अठरा मोठी पुराणे सांगितली गेली; या सर्व पुराणांमध्ये अनेक धर्म सांगितले आहेत.

रागिणाञ्च विरागाणां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् गृहस्थानां वनस्थानां स्त्रीशूद्राणां विशेषतः ।। ४२.

ज्यांना आसक्ती आहे आणि ज्यांना विरक्ती आहे, तसेच संन्यासी, ब्रह्मचर्य पालन करणारे, गृहस्थ, वनवासात राहणारे, आणि विशेषतः स्त्रिया व शूद्रांसाठी,

ब्राह्मणक्षत्रियविशां ये च सङ्करजातयः। गङ्गाद्या या महानद्यो यज्ञव्रततपांसि च ।। ४२.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि मिश्र जातीचे लोक, गंगा व इतर मोठ्या नद्या, तसेच यज्ञ, व्रत आणि तप,

अनेकविधदानानि यमाश्च नियमैः सह। योगधर्मा बहुविधाः सांख्या भागवतास्तथा ।। ४२.

अनेक प्रकारची दानं, यम आणि नियम यांसह, विविध योगाचे आचार, तसेच सांख्य आणि भागवत मार्ग,

भक्तिमार्गा ज्ञानमार्गा वैराग्यानिलनीरजाः। उपासनविधिश्चोक्तः कर्मसंशुद्धिचेतसाम् ।। ४२.

भक्तीमार्ग, ज्ञानमार्ग, वैराग्याच्या वाऱ्याने शुद्ध झालेले, आणि कर्माने मन शुद्ध झालेल्यांसाठी सांगितलेली उपासना,

ब्राह्मं शैवं वैष्णवं च सौरं शाक्तं तथार्हतम्। षड्दर्शनानि चोक्तानि स्वभावनियतानि च ।। ४२.

ब्रह्म, शैव, वैष्णव, सौर, शाक्त आणि अर्हत या परंपरा, आणि सहा तत्त्वदर्शने, ही सर्व स्वभावानुसार सांगितली आहेत,

एतदन्यच्च विविधं पुराणेषु निरुपितम्। अतः परं किमप्यस्ति न वा बोद्धव्यमुत्तमम् ।। ४२.

हे सर्व आणि याशिवाय अनेक प्रकारची माहिती पुराणांत सांगितली आहे; यापलीकडे काहीही श्रेष्ठ किंवा अश्रेष्ठ जाणण्यास उरलेले नाही,

न ज्ञायेत यदि व्यासो गोपयेदथ वा भवान् । अत्र नः संशयं छिन्धि पूर्णः पौराणिको यतः ।। ४२.

जर व्यासांना हे माहीत नसते, किंवा त्यांनी हे लपवले असते, किंवा तुम्हीच तसे करत असाल, तर आमचा हा संशय दूर करा, कारण तुम्ही पूर्ण पौराणिक जाणकार आहात,

सूत उवाच।। श्रृणु शौनक वक्ष्यामि प्रश्रमेनं सुदुर्लभम्। अतिगोप्यतरं दिव्यमनाख्येयं प्रचक्षते ।। ४२.

सूतम्हणाले: शौनक, ऐका, मी तुला हे अत्यंत दुर्मिळ आणि फार गुप्त, दिव्य असे उपदेश सांगतो, जे वर्णन करता येत नाही असे मानले जाते,