वायुपुराणम्

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः। अक्षयं सार्वकामीयं पितॄंस्तच्चोपतिष्ठति ।। ४१.

जो कोणी श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणांना यातील एक पादही ऐकवतो, त्याचे पितर अक्षय आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे फळ प्राप्त करतात.

यस्मात्पुरा ह्यनन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ४१.

हे पुराण अनंत आहे म्हणून त्याला 'पुराण' असे म्हणतात; जो याचा अर्थ जाणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

तथैव त्रिषु वर्णेषु ये मनुष्याः प्रधानतः। इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे मतिम् ।। ४१.

तीन वर्णांतील जे लोक मुख्यत्वे हे इतिहास ऐकतात, त्यांचे मन धर्माकडे वळते.

यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि सर्वशः। तावत्कोटि सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते। ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदते ।। ४१.

ज्याच्या शरीरावर जितकी केसांची मुळे आहेत, तितक्या कोटी हजारो वर्षे तो स्वर्गात आनंद करतो; नंतर ब्रह्माशी एकरूप होऊन देवतांसोबतही आनंद अनुभवतो.

सर्व्वपापहरं पुण्यं पवित्रञ्च यशस्वि च। ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने ।। ४१.

सर्व पापे दूर करणारे, पुण्यदायक, पवित्र आणि कीर्तिवंत असे हे पुराण ब्रह्मदेवाने मातारिश्वानला प्राचीन काळी दिले.

तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माच्चापि बृहस्पतिः। बृहस्पतिस्तु प्रेवाच सवित्रे तदनन्तरम् ।। ४१.

मातारिश्वानकडून उशनस यांनी हे मिळवले, त्यांच्याकडून बृहस्पतींनी, आणि मग बृहस्पतींनी हे सवितृला सांगितले.

सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः। इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ।। ४१.

सवितृने हे मृत्युला सांगितले, मृत्यूनं पुन्हा इंद्राला, इंद्राने वसिष्ठाला आणि वसिष्ठाने सारस्वताला दिले.

सारस्वतस्त्रिधाम्ने च त्रिधामा च शरद्वते। शरद्वतस्त्रिविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ।। ४१.

सारस्वताने त्रिधाम्याला दिले, त्रिधाम्याने शरद्वताला, शरद्वताने त्रिविष्टाला आणि त्याने अंतरिक्षाला दिले.

वर्षिणे चान्तरिक्षो वै सोऽपि त्रय्यारुणाय च। त्रय्यारुणो धनञ्जये स च प्रादात्कृतञ्जये ।। ४१.

अंतरिक्षाने वर्षिण याला दिले, त्याने त्रैय्यारुणाला, त्रैय्यारुणाने धनंजयाला आणि धनंजयाने कृतंजयाला दिले.

कृत ञ्जयात्तृणञ्जयो भरद्वाजाय सोऽप्यथ। गौतमाय भरद्वाजः सोऽपि निर्य्यन्तरे पुनः ।। ४१.

कृतंजयाकडून तृणंजयाने घेतले, त्याने भरद्वाजाला दिले, भरद्वाजाने गौतमाला आणि गौतमाने पुन्हा निर्यंतराला दिले.

निर्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजश्रवाय च। स ददौ सोमशूष्माय स ददौ तृणबिन्दवे ।। ४१.

निर्यंतराने वाजश्रवाला सांगितले, वाजश्रवाने सोमशूष्माला, आणि सोमशूष्माने तृणबिंदुला दिले.

तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये। शक्तेः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम् ।। ४१.

तृणबिंदूने दक्षाला दिले, दक्षाने शक्तीला सांगितले; शक्तीकडून पराशराने गर्भात असतानाच हे ऐकले.

पराशराज्जातुकर्णस्तस्माद्द्वैपायनः प्रभुः। द्वैपायनात्पुनश्चापि मया प्राप्तं द्विजोत्तमाः ।। ४१.

पराशराकडून जातुकर्णाने घेतले, त्याच्याकडून द्वैपायन प्रभूंनी, आणि द्वैपायनांकडून हे आता माझ्यापर्यंत पोहोचले, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

शांशपायन उवाच ।। मया वै तत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये। इत्येव वाचा ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहृता ।। ४१.

शांशपायन म्हणाला — मी हे सर्व पुन्हा माझ्या अमर्याद बुद्धी असलेल्या पुत्रासाठी सांगितले, जसे ब्रह्मादिकांचे गुरु यांनी ह्याच शब्दांत सांगितले होते.

नमस्कार्य्यश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम् ।। ४१.

ज्ञानी लोकांनी आपल्या गुरुंना नेहमी आदराने व नम्रतेने वंदन करावे; यामुळे भाग्य, कीर्ती, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि सर्व इच्छित फल मिळते.

पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा। नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते ।। ४१.

हे ब्राह्मणांनी नेहमी नियमाने ऐकावे, कारण हे पापांचा नाश करणारे आहे; हे अपवित्र, पापी किंवा ज्यांनी एक वर्ष पूर्ण केले नाही अशांसाठी सांगू नये.

नाश्रद्दधानाविदुषे नापुत्राय कथञ्चन। नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।। ४१.

ज्याच्याकडे श्रद्धा नाही, जो अज्ञानी आहे, ज्याला अपत्य नाही किंवा जो शत्रुत्व बाळगतो, अशा कुणालाही हे श्रेष्ठ आणि पवित्र ज्ञान देऊ नये.

अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमन्तर्गतञ्च । वह्निं वक्रं चन्द्र सूर्य्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम् ।। ४१.

ज्याचा मूळ अव्यक्त आहे, शरीर व्यक्त आहे आणि ज्याच्यात काळ वास करतो, त्याची तोंड अग्नी, डोळे चंद्र व सूर्य, कान दिशा, नाक वायू असे सांगितले जाते.

वायो वेदांश्चान्तरिक्षं शरीरं क्षितिं पादौ तारका रोमकूपान् । सर्वाणि चाङ्गानि तथैव तानि विद्यास्सर्वा यस्य पुच्छं वदन्ति ।। ४१.

त्याची वाणी म्हणजे वेद आणि आकाश, पाय म्हणजे पृथ्वी, तारका म्हणजे केसांची मुळे, त्याची सर्व अंगे म्हणजे विद्या आणि शेपूट म्हणजे सर्व ज्ञान असे मानले जाते.

तं देवदेवं जननं जनानां सर्व्वेषु लोकेषु प्रतिष्ठितञ्च। वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादिं प्रयतो नमस्ये ।। ४१.

सर्व देवांचे देव, सर्व सृष्टींचा जन्मदाता, सर्व लोकांत स्थित, वर देणारा, श्रेष्ठ ईश्वर, ब्रह्मा आणि आदि असा त्या प्रभूला मी भक्तीभावाने वंदन करतो.

सूत सूत महाभाग त्वया भगवता सता। व्यासप्रसादाधिगतशास्त्रसम्बोधनेन च ।। ४२.

सूताजी, महाभाग, तुमच्यामुळे आणि व्यासांच्या कृपेने मिळालेल्या शास्त्रज्ञानामुळे हे सर्व उपदेश आम्हाला समजले.

अष्टादशपुराणानि सेतिहासानि चानघ। उपक्रमोपसंहार विधिनोक्तानि कृत्स्नशः ।। ४२.

अठरा पुराणे आणि इतिहास, हे सर्व सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत जसे सांगितले आहे तसे पूर्णपणे वर्णन केले आहे.

चतुर्दशसहस्रं च मात्स्यं प्रोक्तमतिस्फुटम्। तत्संख्यकं भविष्यञ्च प्रोक्तं पञ्चशताधिकम् ।। ४२.

मार्कंडेय पुराणाला चौदा हजार श्लोक आहेत असे सांगितले जाते, आणि भविष्यमध्येही तेवढेच, त्यात पाचशे अधिक आहेत.

मार्कण्डेयं महारम्यं प्रोक्तं नवसहस्रकम्। कथितं ब्रह्मवैवर्त्तमष्टादशसहस्रकम् ।। ४२.

सुंदर असे मार्कंडेय पुराण नव हजार श्लोकांचे आहे, आणि ब्रह्मवैवर्त पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

शतोत्तरञ्च ब्रह्माण्डं सूर्यसंख्यासहस्रकम् । अथ भागवतं दिव्यमष्टादशसहस्रकम् ।। ४२.

ब्रह्मांड पुराणात शंभर अध्याय आणि सूर्याच्या संख्येइतके हजार श्लोक आहेत; आणि दिव्य भागवत पुराण अठरा हजार श्लोकांचे आहे.

सहस्राणि दशैवोक्तं पुराणं ब्रह्मनामकम्। अयुतश्लोकघटितं पुराणं वामनाभिधम् ।। ४२.

ब्रह्म पुराण दहा हजार श्लोकांचे आहे, आणि वामन पुराणही दहा हजार श्लोकांचे आहे.

तथैवायुत संख्यातं षट्शताधिकमादिकम्। त्रयोविंशतिसाहस्रमनिलं तद्गतं शुभम् ।। ४२.

त्याचप्रमाणे आदि पुराण दहा हजार सहाशे श्लोकांचे आहे; आणि शुभ असे अनिल पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे आहे.

त्रयोविंशतिसाहस्रं नारदीयमुदाहृतम् । एकोनविंशसाहस्रं वैनतेयमुदाहृतम् ।। ४२.

नारद पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे आहे, आणि वैनतेय पुराण एकोणवीस हजार श्लोकांचे आहे असे सांगितले जाते.

सहस्रपञ्चपञ्चाशत्प्रोक्तं पाद्मं सुविस्तरम्। सप्तदशसहस्रन्तु कूर्मं प्रोक्तं मनोहरम् ।। ४२.

विस्तृत पद्म पुराण पंचावन्न हजार श्लोकांचे आहे, आणि मनोहारी कूर्म पुराण सतर हजार श्लोकांचे आहे.