वायुपुराणम्

एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै। वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् योगादर्द्धेन चेतसः ।। ५.

त्याच या पुण्यशाली अदितीमध्ये, या वैवस्वत मन्वंतरात, योगाच्या सामर्थ्याने आणि अर्ध्या मनाने ते प्रवेशले.

गच्छामः पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति। अदित्यास्तु प्रसूतानामादित्यत्वं भविष्यति ।। ५.

चला, आपण तिच्या पुत्ररूपाने जन्म घेऊ या; त्यातच आपले खरे कल्याण आहे. अदितीपासून जन्मलेल्यांना अदित्यपद मिळेल.

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीचात् कश्यपात्पुनः ।। ५.

असे म्हणून, त्या सर्वांनी चाक्षुष मन्वंतरात, मरीचीच्या पुत्र कश्यपापासून पुन्हा बारा अदित्यांचा जन्म घेतला.

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि । वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् नरनारायणौ सुरौ ।। ५.

शतक्रतु म्हणजे इंद्र आणि विष्णू यांचा देखील पुन्हा जन्म झाला, आणि या वैवस्वत मन्वंतरात नर आणि नारायण हे दिव्य रूपात प्रकट झाले.

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते। यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन् उदयास्तमयावुभौ। प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः ।। ५.

या देवतांच्याही जन्म आणि मृत्यूचे वर्णन आहे, जसे या जगात सूर्याचा उदय आणि अस्त होतो, तसेच प्रजापती, विष्णू आणि महात्मा भव यांनाही हे लागू पडते.

श्रेष्ठानुश्रविके यस्माच्छक्ताः शब्दादिलक्षणे। अष्टात्मकेऽणिमाद्ये च तस्मात्ते चज्ञिरे सुराः ।। ५.

कारण ते ऐकण्यात श्रेष्ठ आहेत, शब्दादी गुणांनी युक्त आहेत आणि अणिमा इत्यादी आठ प्रकारच्या सिद्धी त्यांच्याकडे आहेत, म्हणून हे देव जन्माला आले.

इत्येष विष्ये रागः सम्भूत्याः कारणं स्मृतम्। ब्रह्मशापेन सम्भूता जयाः स्वायम्भुवे जिताः ।। ५.

म्हणून या जगातील आसक्ती ही सृष्टीचे कारण मानली जाते. ब्रह्माच्या शापामुळे जयांचा जन्म स्वयंभुव मन्वंतरात झाला आणि ते पराभूत झाले.

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः। तामसे हरयो देवा जाताश्चारिष्णवे तु वै। वैकुण्ठाश्चाक्षुषे साध्या आदित्याः साम्प्रते पुनः ।। ५.

स्वारोचिष मन्वंतरात ते तुषित, उत्तम मन्वंतरात सत्य, तामस मन्वंतरात हरि, चारिष्णवात वैकुण्ठ, चाक्षुषात साध्य आणि आता सध्याच्या काळात अदित्य झाले.

धाताऽर्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा। इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।। ५.

धाता, अर्यमान, मित्र, वरुण, अंश, भग, इंद्र, विवस्वान, पूषा आणि पर्जन्य — हे दहा अदित्य म्हणून ओळखले जातात.

ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्योऽजघन्यजः। इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुताः स्मृताः ।। ५.

मग त्वष्टा, त्यानंतर विष्णू — सर्वात लहान आणि सर्वात मोठा; असे हे बारा अदित्य कश्यपाचे पुत्र म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

सुरभी कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञिरे। महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती ।। ५.

सुरभी आणि कश्यपापासून अकरा रुद्रांचा जन्म झाला. महादेवाच्या कृपेने आणि मोठ्या तपाने ती पवित्र झाली होती.

अङ्गारकं तथा सर्पं निऋतिं सदसस्पतिम्। अजैकपादहिर्बुघ्न्यमूर्द्ध्वकेतुं ज्वरं तथा ।। ५.

अंगारक, सर्प, निरृति, सदसस्पती, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, ऊर्ध्वकेतू आणि ज्वर —

भुवनञ्चेश्वरं मृत्युं कपालञ्चैव विश्रुतम्। देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान्। तपसा तेन महता सुरभी तानजीजनत् ।। ५.

भुवनेश्वर, मृत्यू आणि प्रसिद्ध कपाळ — हे अकरा देव म्हणजेच रुद्र, जे त्रिभुवनाचे स्वामी आहेत; सुरभीने मोठ्या तपाने त्यांना जन्म दिला.

ततो दुहितरावन्ये सुरभी द्वे व्यजायत। रोहिणी चैव रुद्राभा गान्धारी च यशस्विनी ।। ५.

नंतर सुरभीला आणखी दोन कन्या झाल्या — एक म्हणजे तेजस्वी रोहिणी, जी रुद्रासारखी चमकत होती, आणि दुसरी म्हणजे कीर्तीशाली गान्धारी.

रोहिण्यां जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः। सुरूपा हंसकीला च भद्रा कामदुघा तथा। सुषुवे कामदुघा तु सुरूपा तनयद्वयम् ।। ५.

रोहिणीपासून चार कन्या जन्माला आल्या, ज्या सर्व जगात प्रसिद्ध झाल्या — सुरूपा, हंसकीला, भद्रा आणि कामदुघा. त्यापैकी कामदुघेने सुरूपा आणि तनया या दोन मुलींना जन्म दिला.

हंसकीला नृप मृषीन् भद्रायास्तु व्यजायत। विश्रुतास्तु महाभागा गन्धर्वा वाजिनः सुताः ।। ५.

राजा, हंसकीलेपासून मृषी हे संत झाले, आणि भद्रेपासून वाजिनचे पुत्र असलेले, मोठ्या भाग्याचे आणि प्रसिद्ध गंधर्व जन्मले.

उच्चैःश्रवास्तदा जाताः खेचरास्ते मनोजवाः। श्वेताः श्येनाः पिशङ्गाश्च सारङ्गा हरितार्जुनाः। रुद्रा देवोपबाह्यास्ते गन्धर्वयोनयो हयाः ।। ५.

तेव्हा उच्छैःश्रवा नावाचे, मनासारखी वेगवान आणि आकाशात उडणारी घोडी जन्मली; पांढरी, राखाडी, चित्तेदार, हिरवी आणि शुभ्र रंगाची हरणे आणि घोडी, या सर्व गंधर्ववंशीय घोड्यांना देव आणि रुद्र यांनी वाढवले.

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमान् चन्द्राभसुप्रभः। स्रग्वी ककुझी द्युतिमानमृतालयसम्भवः। सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः ।। ५.

पुन्हा सुरभीपासून श्रीमंत, चंद्रासारखा तेज असलेला, हार घातलेला, शिरावर कळस असलेला, अमृतधामातून जन्मलेला आणि सुरभीच्या कृपेने महेश्वराचा ध्वज बनलेला चंद्राभासुप्रभ जन्मला.

इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः। धर्मपुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा ।। ५.

अशा प्रकारे कश्यपाचे पुत्र असलेले रुद्र आणि आदित्य यांचे वर्णन झाले; साध्य, विश्वेदेव आणि वसु हेही धर्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात.

अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश। बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः। प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः ।। ५.

अरिष्टनेमिच्या पत्नींपासून सोळा मुले झाली; त्यापैकी चार जणांना 'विद्युत' म्हणून ओळखले जाते; श्रेष्ठ ऋचांचा जन्म अंगिरसापासून झाला, आणि त्या ब्रह्मर्षींनी सन्मानित केल्या.

कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः । एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।। ५.

देवर्षी कृशाश्व यांच्या संतती म्हणजे देवांचे शस्त्रास्त्र मानले जातात; हे प्रत्येक हजार युगांच्या शेवटी पुन्हा जन्म घेतात.

सर्वे देवगणा विप्रास्त्रय स्त्रिंशत्तु छन्दजाः। एतेषामपि देवानां निरोधोत्पत्तिरुच्यते ।। ५.

सर्व देवगण आणि त्र्यस्त्रींशत (तीसतीन) मनातून जन्मलेले, हे सर्व देवगण, ब्राह्मणहो, यांच्या सृष्टी आणि संहाराचीही कथा सांगितली आहे.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन् उदयास्तमयावुभौ। एते देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगे युगे ।। ५.

जसे या जगात सूर्याचा उदय आणि अस्त होतो, तसेच हे देवांचे समूह प्रत्येक युगात जन्म घेतात.

साध्याश्च वसवो विश्वे रुद्रादित्यास्तथैव च। अभिजात्या प्रभावैश्च कर्मभिश्चैव विश्रुताः ।। ५.

साध्य, वसु, विश्वेदेव, रुद्र आणि आदित्य हे आपल्या श्रेष्ठ जन्मामुळे, सामर्थ्यामुळे आणि कर्मामुळे प्रसिद्ध आहेत.

प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः। अन्तरं ज्ञातुमिच्छामो यश्च यस्माद्विशिष्यते ।। ५.

आम्हाला प्रजापती, विष्णु आणि महान आत्मा असलेल्या भव यांच्यातील फरक जाणून घ्यायचा आहे, आणि त्यांच्यात कोण कोणापेक्षा श्रेष्ठ आहे हेही समजून घ्यायचे आहे.

यश्च यस्मात् प्रभवति यश्च यस्मिन् प्रतिष्ठितः। ज्यायान्यो मध्यमश्चैव कनीयान् यश्च तेषु वै ।। ५.

कोण कोणापासून उत्पन्न होतो, आणि कोण कोणामध्ये स्थिर असतो? त्यांच्यात कोण मोठा, कोण मधला आणि कोण लहान आहे?

प्रधानभूतो यस्तेषां गुणभूतश्च तेषु यः। कर्मभिश्चाभिजात्या च प्रभावेण च यो महान्। एतत् प्रभ्रूहि नः सर्वं त्वं हि वेत्थ यथायथम् ।। ५.

त्यांच्यात कोण प्रधान आहे, कोण गौण आहे, आणि कर्म, जन्म व सामर्थ्याने कोण महान आहे — हे सर्व आम्हाला सांग, कारण तुला हे योग्य प्रकारे माहीत आहे.

अत्र वो वर्णयिष्येहमन्तरन्तेषु यत् स्मृतम्। यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राणां श्रृणुध्वं मे विवक्षतः ।। ५.

या विषयी, मी तुम्हाला त्यांच्या परस्परातील फरक सांगणार आहे; ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र यांच्या विषयी मी जे सांगणार आहे ते ऐका.

राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव ताः स्मृताः । तन्वः स्वयम्भुवः प्रोक्ताः काले काले भवन्ति याः ।। ५.

स्वयंभूच्या रूपांना राजस, तामस आणि सात्त्विक असे म्हटले जाते; ही रूपे प्रत्येक युगात प्रकट होतात.