वायुपुराणम्

प्रक्रिया प्रथमे पादे कथावस्तुपरिग्रहः। अनुषङ्ग उपोद्वात उपसंहार एव च ।। ४१.

प्रक्रिया, पहिला भाग, विषयांची मांडणी, अनुबंध, प्रस्तावना आणि समाप्ती—हे या विभागांचे भाग आहेत.

एवमेतच्चतुष्पादं पुराणं लोकसम्मतम्। उवाच भगवान् साक्षाद्वायुर्लोकहिते रतः ।। ४१.

अशा प्रकारे, हे चार भागांचे पुराण, सर्व लोकांनी मान्य केलेले, प्रत्यक्ष वायूने, जो लोकांच्या कल्याणात रमतो, सांगितले.

नैमिषे सत्रमासाद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तमाः । तत्प्रसादादसंदिग्धं भूतोत्पत्तिलयानि च ।। ४१.

नैमिषारण्यात यज्ञाला पोहोचून, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी, वायूच्या कृपेने, कोणतीही शंका न ठेवता, सृष्टीची उत्पत्ती आणि लय जाणली.

प्राधानिकीमिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम्। सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति ।। ४१.

जो बुद्धिमान मनुष्य ही प्रधान सृष्टी आणि ईश्वराची कृत्ये नीट समजून घेतो, तो कधीच मोहात पडत नाही.

इदं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम्। श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि तथाध्यापयतेऽपि च ।। ४१.

जो विद्वान ब्राह्मण हा प्राचीन इतिहास जाणतो, ऐकतो, इतरांना ऐकवतो किंवा शिकवतो—

स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः। ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोक्ष्यते ।। ४१.

महेंद्राच्या लोकांत तो अनंत काळ आनंदाने राहतो; नंतर ब्रह्माशी एकरूप होऊन, ब्रह्मासोबतच मुक्त होतो.

तेषां कीर्त्तिमतां कीर्त्तिं प्रजेशानां महात्मनाम्। प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति ।। ४१.

त्या कीर्तीमान लोकांची, प्रजाधिपतींची आणि पृथ्वीच्या राजांची कीर्ती सर्वत्र सांगताना, तो ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मतम्। कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराणं ब्रह्मवादिना ।। ४१.

कृष्णद्वैपायन या ब्रह्मविद्येचे उपदेशक यांनी सांगितलेले हे पुराण, वेदांनी मान्य केलेले, पुण्यकारक, कीर्तिदायक आणि दीर्घायुष्य देणारे आहे.

मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्तिं प्रथयेदिमाम्। देवतानामृषीणाञ्च भूरिद्रविणतेजसाम्। स सर्वैर्मुच्यते पापैः पुण्यञ्च महदाप्नुयात् ।। ४१.

जो कोणी मन्वंतराधिपती, देवता आणि मोठ्या संपत्ती व तेज असलेल्या ऋषींची ही कीर्ती सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि मोठे पुण्य मिळवतो.

यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि। धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ४१.

जो विद्वान नेहमी, प्रत्येक सणासुदीला हे ऐकवतो, तो पापमुक्त होतो, स्वर्ग जिंकतो आणि ब्रह्माशी एकरूप होण्यास पात्र ठरतो.

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः। अक्षयं सार्वकामीयं पितॄंस्तच्चोपतिष्ठति ।। ४१.

जो कोणी श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणांना यातील एक पादही ऐकवतो, त्याचे पितर अक्षय आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे फळ प्राप्त करतात.

यस्मात्पुरा ह्यनन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ४१.

हे पुराण अनंत आहे म्हणून त्याला 'पुराण' असे म्हणतात; जो याचा अर्थ जाणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

तथैव त्रिषु वर्णेषु ये मनुष्याः प्रधानतः। इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे मतिम् ।। ४१.

तीन वर्णांतील जे लोक मुख्यत्वे हे इतिहास ऐकतात, त्यांचे मन धर्माकडे वळते.

यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि सर्वशः। तावत्कोटि सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते। ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदते ।। ४१.

ज्याच्या शरीरावर जितकी केसांची मुळे आहेत, तितक्या कोटी हजारो वर्षे तो स्वर्गात आनंद करतो; नंतर ब्रह्माशी एकरूप होऊन देवतांसोबतही आनंद अनुभवतो.

सर्व्वपापहरं पुण्यं पवित्रञ्च यशस्वि च। ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने ।। ४१.

सर्व पापे दूर करणारे, पुण्यदायक, पवित्र आणि कीर्तिवंत असे हे पुराण ब्रह्मदेवाने मातारिश्वानला प्राचीन काळी दिले.

तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माच्चापि बृहस्पतिः। बृहस्पतिस्तु प्रेवाच सवित्रे तदनन्तरम् ।। ४१.

मातारिश्वानकडून उशनस यांनी हे मिळवले, त्यांच्याकडून बृहस्पतींनी, आणि मग बृहस्पतींनी हे सवितृला सांगितले.

सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः। इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ।। ४१.

सवितृने हे मृत्युला सांगितले, मृत्यूनं पुन्हा इंद्राला, इंद्राने वसिष्ठाला आणि वसिष्ठाने सारस्वताला दिले.

सारस्वतस्त्रिधाम्ने च त्रिधामा च शरद्वते। शरद्वतस्त्रिविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ।। ४१.

सारस्वताने त्रिधाम्याला दिले, त्रिधाम्याने शरद्वताला, शरद्वताने त्रिविष्टाला आणि त्याने अंतरिक्षाला दिले.

वर्षिणे चान्तरिक्षो वै सोऽपि त्रय्यारुणाय च। त्रय्यारुणो धनञ्जये स च प्रादात्कृतञ्जये ।। ४१.

अंतरिक्षाने वर्षिण याला दिले, त्याने त्रैय्यारुणाला, त्रैय्यारुणाने धनंजयाला आणि धनंजयाने कृतंजयाला दिले.

कृत ञ्जयात्तृणञ्जयो भरद्वाजाय सोऽप्यथ। गौतमाय भरद्वाजः सोऽपि निर्य्यन्तरे पुनः ।। ४१.

कृतंजयाकडून तृणंजयाने घेतले, त्याने भरद्वाजाला दिले, भरद्वाजाने गौतमाला आणि गौतमाने पुन्हा निर्यंतराला दिले.

निर्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजश्रवाय च। स ददौ सोमशूष्माय स ददौ तृणबिन्दवे ।। ४१.

निर्यंतराने वाजश्रवाला सांगितले, वाजश्रवाने सोमशूष्माला, आणि सोमशूष्माने तृणबिंदुला दिले.

तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये। शक्तेः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम् ।। ४१.

तृणबिंदूने दक्षाला दिले, दक्षाने शक्तीला सांगितले; शक्तीकडून पराशराने गर्भात असतानाच हे ऐकले.

पराशराज्जातुकर्णस्तस्माद्द्वैपायनः प्रभुः। द्वैपायनात्पुनश्चापि मया प्राप्तं द्विजोत्तमाः ।। ४१.

पराशराकडून जातुकर्णाने घेतले, त्याच्याकडून द्वैपायन प्रभूंनी, आणि द्वैपायनांकडून हे आता माझ्यापर्यंत पोहोचले, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

शांशपायन उवाच ।। मया वै तत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये। इत्येव वाचा ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहृता ।। ४१.

शांशपायन म्हणाला — मी हे सर्व पुन्हा माझ्या अमर्याद बुद्धी असलेल्या पुत्रासाठी सांगितले, जसे ब्रह्मादिकांचे गुरु यांनी ह्याच शब्दांत सांगितले होते.

नमस्कार्य्यश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः। धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम् ।। ४१.

ज्ञानी लोकांनी आपल्या गुरुंना नेहमी आदराने व नम्रतेने वंदन करावे; यामुळे भाग्य, कीर्ती, दीर्घायुष्य, पुण्य आणि सर्व इच्छित फल मिळते.

पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा। नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते ।। ४१.

हे ब्राह्मणांनी नेहमी नियमाने ऐकावे, कारण हे पापांचा नाश करणारे आहे; हे अपवित्र, पापी किंवा ज्यांनी एक वर्ष पूर्ण केले नाही अशांसाठी सांगू नये.

नाश्रद्दधानाविदुषे नापुत्राय कथञ्चन। नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।। ४१.

ज्याच्याकडे श्रद्धा नाही, जो अज्ञानी आहे, ज्याला अपत्य नाही किंवा जो शत्रुत्व बाळगतो, अशा कुणालाही हे श्रेष्ठ आणि पवित्र ज्ञान देऊ नये.

अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमन्तर्गतञ्च । वह्निं वक्रं चन्द्र सूर्य्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम् ।। ४१.

ज्याचा मूळ अव्यक्त आहे, शरीर व्यक्त आहे आणि ज्याच्यात काळ वास करतो, त्याची तोंड अग्नी, डोळे चंद्र व सूर्य, कान दिशा, नाक वायू असे सांगितले जाते.

वायो वेदांश्चान्तरिक्षं शरीरं क्षितिं पादौ तारका रोमकूपान् । सर्वाणि चाङ्गानि तथैव तानि विद्यास्सर्वा यस्य पुच्छं वदन्ति ।। ४१.

त्याची वाणी म्हणजे वेद आणि आकाश, पाय म्हणजे पृथ्वी, तारका म्हणजे केसांची मुळे, त्याची सर्व अंगे म्हणजे विद्या आणि शेपूट म्हणजे सर्व ज्ञान असे मानले जाते.