वायुपुराणम्

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु। विप्रयोगाश्च भूतानां युणोभ्यः संप्रवर्त्तते ।। ४१.

महाभूतांमध्ये, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आणि विविध रूपांमध्ये वेगळेपण निर्माण होते. जीवांचे एकत्र येणे आणि वेगळे होणे यामुळेच ही विविधता निर्माण होते.

इत्येष वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः। समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणोऽथ समुद्भवम् ।। ४१.

मी तुम्हाला या नव्या सृष्टीचे वर्णन थोडक्यात सांगितले. आता मी ब्रह्माचा उगम संक्षिप्तपणे सांगतो.

अव्यक्तात्कारणात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात्। प्रधान पुरुषाभ्यान्तु जायते च महेश्वरः ।। ४१.

अव्यक्त, म्हणजे न दिसणाऱ्या, शाश्वत आणि सत्-असत् स्वरूप असलेल्या कारणापासून प्रधान आणि पुरुष उत्पन्न होतात आणि त्यांच्यापासून महेश्वर प्रकट होतो.

स पुनः सम्भावयिता जायते ब्रह्मसंज्ञितः। सृजते स पुनर्लोकानभिमानगुणात्मकान् ।। ४१.

तोच पुन्हा निर्माण करणारा ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो. तो प्रत्येक जगाची, त्याच्या गुणधर्मांसह आणि अहंभावासह, निर्मिती करतो.

अहङ्कारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चात्मनः। युगपत् सम्प्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च। भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते ।। ४१.

महत्तत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो, त्यापासून पंचमहाभूते आणि आत्मा उत्पन्न होतात. एकाच वेळी पंचमहाभूते आणि इंद्रिये निर्माण होतात, आणि या भूतांपासून विविध रूपे निर्माण होतात. अशा प्रकारे सृष्टी सुरू होते.

विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। कीर्त्तितं वो यथा पूर्वं तथैवाभ्युपधार्य्यताम् ।। ४१.

यांचे तपशीलवार अवयव, जसे तुम्ही ऐकले आणि समजले, तसेच पूर्वी सांगितले होते, ते तसेच समजून घ्या.

एतच्छ्रुत्वा नैमिषेयास्तदानीं लोकोत्पत्तिं संस्थितिं च व्ययञ्च। तस्मिन् सत्रेऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति ।। ४१.

हे सर्व ऐकल्यावर, नैमिषारण्यातले ऋषी सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय जाणून, यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, पवित्र होऊन पुण्यलोकात गेले.

यथा यूयं विधिवद्देवतादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः। त्यक्त्वा देहानायुषोऽन्ते कृतार्थान्पुण्याँल्लोकान्प्राप्य यथेष्टं चरिष्यथ ।। ४१.

तुम्हीही, देवतांची योग्य रीतीने पूजा करून आणि यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, पवित्र होऊन, आयुष्याच्या शेवटी, आपले कार्य पूर्ण करून, पुण्यलोकात जाऊन इच्छेप्रमाणे वावराल.

एते ते नैमिषेया वै इष्ट्वा सृष्ट्वा च वै तदा। जग्मुश्चावभृधस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः ।। ४१.

ते नैमिषारण्यातील ऋषी, यज्ञ करून आणि विधी पूर्ण करून, यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, सर्वजण स्वर्गात गेले.

विप्रास्तथा यूयमपि चेष्ट्वा बहुविधैर्मखैः । आयुषोऽन्ते ततः स्वर्गं गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः ।। ४१.

तसेच, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, तुम्हीही अनेक प्रकारचे यज्ञ करून, आयुष्याच्या शेवटी स्वर्गात जाणार आहात.

प्रक्रिया प्रथमे पादे कथावस्तुपरिग्रहः। अनुषङ्ग उपोद्वात उपसंहार एव च ।। ४१.

प्रक्रिया, पहिला भाग, विषयांची मांडणी, अनुबंध, प्रस्तावना आणि समाप्ती—हे या विभागांचे भाग आहेत.

एवमेतच्चतुष्पादं पुराणं लोकसम्मतम्। उवाच भगवान् साक्षाद्वायुर्लोकहिते रतः ।। ४१.

अशा प्रकारे, हे चार भागांचे पुराण, सर्व लोकांनी मान्य केलेले, प्रत्यक्ष वायूने, जो लोकांच्या कल्याणात रमतो, सांगितले.

नैमिषे सत्रमासाद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तमाः । तत्प्रसादादसंदिग्धं भूतोत्पत्तिलयानि च ।। ४१.

नैमिषारण्यात यज्ञाला पोहोचून, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी, वायूच्या कृपेने, कोणतीही शंका न ठेवता, सृष्टीची उत्पत्ती आणि लय जाणली.

प्राधानिकीमिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम्। सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति ।। ४१.

जो बुद्धिमान मनुष्य ही प्रधान सृष्टी आणि ईश्वराची कृत्ये नीट समजून घेतो, तो कधीच मोहात पडत नाही.

इदं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम्। श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि तथाध्यापयतेऽपि च ।। ४१.

जो विद्वान ब्राह्मण हा प्राचीन इतिहास जाणतो, ऐकतो, इतरांना ऐकवतो किंवा शिकवतो—

स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः। ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोक्ष्यते ।। ४१.

महेंद्राच्या लोकांत तो अनंत काळ आनंदाने राहतो; नंतर ब्रह्माशी एकरूप होऊन, ब्रह्मासोबतच मुक्त होतो.

तेषां कीर्त्तिमतां कीर्त्तिं प्रजेशानां महात्मनाम्। प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति ।। ४१.

त्या कीर्तीमान लोकांची, प्रजाधिपतींची आणि पृथ्वीच्या राजांची कीर्ती सर्वत्र सांगताना, तो ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मतम्। कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराणं ब्रह्मवादिना ।। ४१.

कृष्णद्वैपायन या ब्रह्मविद्येचे उपदेशक यांनी सांगितलेले हे पुराण, वेदांनी मान्य केलेले, पुण्यकारक, कीर्तिदायक आणि दीर्घायुष्य देणारे आहे.

मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्तिं प्रथयेदिमाम्। देवतानामृषीणाञ्च भूरिद्रविणतेजसाम्। स सर्वैर्मुच्यते पापैः पुण्यञ्च महदाप्नुयात् ।। ४१.

जो कोणी मन्वंतराधिपती, देवता आणि मोठ्या संपत्ती व तेज असलेल्या ऋषींची ही कीर्ती सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि मोठे पुण्य मिळवतो.

यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि। धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। ४१.

जो विद्वान नेहमी, प्रत्येक सणासुदीला हे ऐकवतो, तो पापमुक्त होतो, स्वर्ग जिंकतो आणि ब्रह्माशी एकरूप होण्यास पात्र ठरतो.

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः। अक्षयं सार्वकामीयं पितॄंस्तच्चोपतिष्ठति ।। ४१.

जो कोणी श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणांना यातील एक पादही ऐकवतो, त्याचे पितर अक्षय आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारे फळ प्राप्त करतात.

यस्मात्पुरा ह्यनन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते। निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ४१.

हे पुराण अनंत आहे म्हणून त्याला 'पुराण' असे म्हणतात; जो याचा अर्थ जाणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

तथैव त्रिषु वर्णेषु ये मनुष्याः प्रधानतः। इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे मतिम् ।। ४१.

तीन वर्णांतील जे लोक मुख्यत्वे हे इतिहास ऐकतात, त्यांचे मन धर्माकडे वळते.

यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि सर्वशः। तावत्कोटि सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते। ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदते ।। ४१.

ज्याच्या शरीरावर जितकी केसांची मुळे आहेत, तितक्या कोटी हजारो वर्षे तो स्वर्गात आनंद करतो; नंतर ब्रह्माशी एकरूप होऊन देवतांसोबतही आनंद अनुभवतो.

सर्व्वपापहरं पुण्यं पवित्रञ्च यशस्वि च। ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने ।। ४१.

सर्व पापे दूर करणारे, पुण्यदायक, पवित्र आणि कीर्तिवंत असे हे पुराण ब्रह्मदेवाने मातारिश्वानला प्राचीन काळी दिले.

तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माच्चापि बृहस्पतिः। बृहस्पतिस्तु प्रेवाच सवित्रे तदनन्तरम् ।। ४१.

मातारिश्वानकडून उशनस यांनी हे मिळवले, त्यांच्याकडून बृहस्पतींनी, आणि मग बृहस्पतींनी हे सवितृला सांगितले.

सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः। इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ।। ४१.

सवितृने हे मृत्युला सांगितले, मृत्यूनं पुन्हा इंद्राला, इंद्राने वसिष्ठाला आणि वसिष्ठाने सारस्वताला दिले.

सारस्वतस्त्रिधाम्ने च त्रिधामा च शरद्वते। शरद्वतस्त्रिविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ।। ४१.

सारस्वताने त्रिधाम्याला दिले, त्रिधाम्याने शरद्वताला, शरद्वताने त्रिविष्टाला आणि त्याने अंतरिक्षाला दिले.

वर्षिणे चान्तरिक्षो वै सोऽपि त्रय्यारुणाय च। त्रय्यारुणो धनञ्जये स च प्रादात्कृतञ्जये ।। ४१.

अंतरिक्षाने वर्षिण याला दिले, त्याने त्रैय्यारुणाला, त्रैय्यारुणाने धनंजयाला आणि धनंजयाने कृतंजयाला दिले.