वायुपुराणम्

प्रवृत्ते पूर्वतः पूर्वं पुनः सर्गे प्रपत्स्यते। अज्ञागुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमात्मकम् ।। ४१.

क्रिया सुरू होताच, पुन्हा सृष्टी होते; अज्ञानगुणांनी, म्हणजेच रज, सत्त्व आणि तम या गुणांनी, ते कार्य करतात.

प्रवृत्तिकाले रजसाभिपन्नमहत्त्वभूतादिविशेष्यताञ्च। विशेषतां चेन्द्रियताञ्च यान्ति गुणावसाने पतिभिर्मनुष्याः ।। ४१.

क्रियेच्या वेळी, रजोगुणामुळे, ते महत्त्व, विशेषता आणि इंद्रियत्व प्राप्त करतात; गुणांचा अंत झाल्यावर, माणसे आपल्या स्वामींसह वेगळेपण आणि विशेषत्व गाठतात.

सत्याभिध्यायिनस्तस्य ध्यायिनः सन्निमित्तकम्। रजःसत्त्वतमा व्यक्ता विधर्म्माणः परस्परम् ।। ४१.

जे सत्याचे ध्यान करतात, कारणासह ध्यान करतात, ते रज, सत्त्व आणि तम या गुणांना प्रकट करतात आणि त्यांच्या स्वभावाने परस्परविरोधी असतात.

आद्यन्ते संप्रपत्स्यन्ते क्षेत्रतज्ज्ञास्तु सर्वशः। संसिद्धकार्य्यकरणा उत्पद्यन्तेऽभिमानिनः ।। ४१.

सुरुवात आणि शेवटी, सर्व क्षेत्रज्ञ पुढे जातात; ज्यांनी कृत्य आणि साधन पूर्ण केले आहेत, ते अभिमानाने जन्म घेतात.

सर्वे सत्वाः प्रपद्यन्ते ह्यव्यक्तात्पूर्वमेव च। प्रसूते या च सुवहाः साधिकाश्चाप्यसाधिका ।। ४१.

सर्व जीव अव्यक्तातून, अगोदरच, पुढे येतात; जे काही उत्पन्न होते, ते साधन असलेले आणि नसलेले दोन्ही असतात.

संसरन्तस्तु ते सर्वे स्तानप्रकरणैः सह। कार्य्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। ४१.

ते सर्व स्थान आणि प्रसंगांसह फिरतात; कृती करतात आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.

गुणमात्रात्मकाश्चैव धर्म्माधर्म्मौ परस्परम्। आरप्सन्तीह चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण च ।। ४१.

धर्म आणि अधर्म, हे दोन्ही केवळ गुणांनी बनलेले, येथे एकमेकांशी कृती करतात आणि श्रेष्ठाच्या कृपेनेही तसे करतात.

सर्वे तुल्याः प्रसृष्टार्थं सर्ग्गदौ यान्ति विक्रियाम्। गुणास्तत्प्रतिधावन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। ४१.

सृष्टीच्या सुरुवातीला सर्वजण सारखेच असतात, प्रत्येकाला आपापल्या कार्यासाठी पाठवले जाते. पुढे त्यांच्या गुणांमध्ये बदल होतो आणि ते गुण त्यांच्या मागे लागतात. म्हणून प्रत्येकाला आपापल्या गुणांनुसार जे मिळते तेच आवडते.

गुणास्ते यानि सर्वाणि प्राक् दृष्टेः प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृष्टमानाः पुनः पुनः ।। ४१.

सृष्टी होण्यापूर्वी जी गुणे मिळवली गेली, तीच गुणे प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा मिळतात.

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्म्माधर्म्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। ४१.

कोणीतरी हिंस्र किंवा अहिंस्र, कोणी मृदू तर कोणी क्रूर, कोणी धर्मशील तर कोणी अधर्मी, कोणी सत्यवादी तर कोणी असत्य बोलणारे असतात. प्रत्येक जण जसा विचार करतो तसा स्वभाव घेतो, म्हणून त्याला तेच आवडते.

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु। विप्रयोगाश्च भूतानां युणोभ्यः संप्रवर्त्तते ।। ४१.

महाभूतांमध्ये, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आणि विविध रूपांमध्ये वेगळेपण निर्माण होते. जीवांचे एकत्र येणे आणि वेगळे होणे यामुळेच ही विविधता निर्माण होते.

इत्येष वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः। समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणोऽथ समुद्भवम् ।। ४१.

मी तुम्हाला या नव्या सृष्टीचे वर्णन थोडक्यात सांगितले. आता मी ब्रह्माचा उगम संक्षिप्तपणे सांगतो.

अव्यक्तात्कारणात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात्। प्रधान पुरुषाभ्यान्तु जायते च महेश्वरः ।। ४१.

अव्यक्त, म्हणजे न दिसणाऱ्या, शाश्वत आणि सत्-असत् स्वरूप असलेल्या कारणापासून प्रधान आणि पुरुष उत्पन्न होतात आणि त्यांच्यापासून महेश्वर प्रकट होतो.

स पुनः सम्भावयिता जायते ब्रह्मसंज्ञितः। सृजते स पुनर्लोकानभिमानगुणात्मकान् ।। ४१.

तोच पुन्हा निर्माण करणारा ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो. तो प्रत्येक जगाची, त्याच्या गुणधर्मांसह आणि अहंभावासह, निर्मिती करतो.

अहङ्कारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चात्मनः। युगपत् सम्प्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च। भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते ।। ४१.

महत्तत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो, त्यापासून पंचमहाभूते आणि आत्मा उत्पन्न होतात. एकाच वेळी पंचमहाभूते आणि इंद्रिये निर्माण होतात, आणि या भूतांपासून विविध रूपे निर्माण होतात. अशा प्रकारे सृष्टी सुरू होते.

विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। कीर्त्तितं वो यथा पूर्वं तथैवाभ्युपधार्य्यताम् ।। ४१.

यांचे तपशीलवार अवयव, जसे तुम्ही ऐकले आणि समजले, तसेच पूर्वी सांगितले होते, ते तसेच समजून घ्या.

एतच्छ्रुत्वा नैमिषेयास्तदानीं लोकोत्पत्तिं संस्थितिं च व्ययञ्च। तस्मिन् सत्रेऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति ।। ४१.

हे सर्व ऐकल्यावर, नैमिषारण्यातले ऋषी सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय जाणून, यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, पवित्र होऊन पुण्यलोकात गेले.

यथा यूयं विधिवद्देवतादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः। त्यक्त्वा देहानायुषोऽन्ते कृतार्थान्पुण्याँल्लोकान्प्राप्य यथेष्टं चरिष्यथ ।। ४१.

तुम्हीही, देवतांची योग्य रीतीने पूजा करून आणि यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, पवित्र होऊन, आयुष्याच्या शेवटी, आपले कार्य पूर्ण करून, पुण्यलोकात जाऊन इच्छेप्रमाणे वावराल.

एते ते नैमिषेया वै इष्ट्वा सृष्ट्वा च वै तदा। जग्मुश्चावभृधस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः ।। ४१.

ते नैमिषारण्यातील ऋषी, यज्ञ करून आणि विधी पूर्ण करून, यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, सर्वजण स्वर्गात गेले.

विप्रास्तथा यूयमपि चेष्ट्वा बहुविधैर्मखैः । आयुषोऽन्ते ततः स्वर्गं गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः ।। ४१.

तसेच, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, तुम्हीही अनेक प्रकारचे यज्ञ करून, आयुष्याच्या शेवटी स्वर्गात जाणार आहात.

प्रक्रिया प्रथमे पादे कथावस्तुपरिग्रहः। अनुषङ्ग उपोद्वात उपसंहार एव च ।। ४१.

प्रक्रिया, पहिला भाग, विषयांची मांडणी, अनुबंध, प्रस्तावना आणि समाप्ती—हे या विभागांचे भाग आहेत.

एवमेतच्चतुष्पादं पुराणं लोकसम्मतम्। उवाच भगवान् साक्षाद्वायुर्लोकहिते रतः ।। ४१.

अशा प्रकारे, हे चार भागांचे पुराण, सर्व लोकांनी मान्य केलेले, प्रत्यक्ष वायूने, जो लोकांच्या कल्याणात रमतो, सांगितले.

नैमिषे सत्रमासाद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तमाः । तत्प्रसादादसंदिग्धं भूतोत्पत्तिलयानि च ।। ४१.

नैमिषारण्यात यज्ञाला पोहोचून, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी, वायूच्या कृपेने, कोणतीही शंका न ठेवता, सृष्टीची उत्पत्ती आणि लय जाणली.

प्राधानिकीमिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम्। सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति ।। ४१.

जो बुद्धिमान मनुष्य ही प्रधान सृष्टी आणि ईश्वराची कृत्ये नीट समजून घेतो, तो कधीच मोहात पडत नाही.

इदं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम्। श्रृणुयाच्छ्रावयेद्वापि तथाध्यापयतेऽपि च ।। ४१.

जो विद्वान ब्राह्मण हा प्राचीन इतिहास जाणतो, ऐकतो, इतरांना ऐकवतो किंवा शिकवतो—

स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः। ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोक्ष्यते ।। ४१.

महेंद्राच्या लोकांत तो अनंत काळ आनंदाने राहतो; नंतर ब्रह्माशी एकरूप होऊन, ब्रह्मासोबतच मुक्त होतो.

तेषां कीर्त्तिमतां कीर्त्तिं प्रजेशानां महात्मनाम्। प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति ।। ४१.

त्या कीर्तीमान लोकांची, प्रजाधिपतींची आणि पृथ्वीच्या राजांची कीर्ती सर्वत्र सांगताना, तो ब्रह्मपद प्राप्त करतो.

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मतम्। कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराणं ब्रह्मवादिना ।। ४१.

कृष्णद्वैपायन या ब्रह्मविद्येचे उपदेशक यांनी सांगितलेले हे पुराण, वेदांनी मान्य केलेले, पुण्यकारक, कीर्तिदायक आणि दीर्घायुष्य देणारे आहे.

मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्तिं प्रथयेदिमाम्। देवतानामृषीणाञ्च भूरिद्रविणतेजसाम्। स सर्वैर्मुच्यते पापैः पुण्यञ्च महदाप्नुयात् ।। ४१.

जो कोणी मन्वंतराधिपती, देवता आणि मोठ्या संपत्ती व तेज असलेल्या ऋषींची ही कीर्ती सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि मोठे पुण्य मिळवतो.