वायुपुराणम्

अविभागवतावेतौ गुणसाम्यस्थितावुभौ। सर्वकार्य्ये बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते ।। ४१.

हे दोन्ही, विभाग न होता, गुणांच्या समत्वात राहतात. प्रत्येक कृतीत, आधी बुद्धीचा हेतू प्रधानातून उत्पन्न होतो.

अबुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान् गुणान्। एवं तानभिमानेन प्रपत्स्येत पुरस्तदा ।। ४१.

बुद्धीच्या आधी नसताना, क्षेत्रज्ञ त्या गुणांवर अधिष्ठान करतो. अशा प्रकारे, त्यांच्याशी एकरूप होऊन तो पुढे जातो.

यदा प्रवर्त्तितव्यन्तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः। भोज्यभोक्तृत्वसम्बन्धं प्रपत्स्येते युतावुभौ ।। ४१.

जेव्हा क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यात कृती सुरू होण्याची वेळ येते, तेव्हा दोघे मिळून भोग्य आणि भोक्ता असा संबंध स्वीकारतात.

तस्माच्छरणमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकान्। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं तच्च वैषम्यं भजते तु तत् ।। ४१.

म्हणून अव्यक्त हेच आश्रय आहे, गुणांच्या समत्वात राहून. ते क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असताना, नंतर विविधता प्राप्त करते.

ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति ।। ४१.

नंतर, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ या दोघांसाठी व्यक्त रूप येते; क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले सत्त्वगुण बदल घडवतो.

महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्। क्षेत्रज्ञस्य प्रधानस्य पुरुषस्य प्रपत्स्यते ।। ४१.

महत्त्वापासून विशिष्टपर्यंत, चोवीस गुणांनी युक्त, हे क्षेत्रज्ञ, प्रधान आणि पुरुष यांच्यातून पुढे जाते.

ब्रह्माण्डे प्रथमः सोऽथ भविता चेश्वरः पुनः। ततो ज्ञेयस्य कृत्स्नस्य सर्वभूतपतिः शिवः ।। ४१.

ब्रह्मांडात तो प्रथम पुन्हा प्रभू होईल; त्यानंतर, सर्व भूतांचा स्वामी शिव हाच सर्वस्व म्हणून ओळखावा.

ईश्वरः सर्व्वमुक्तानां ब्रह्मा ब्रह्ममयो महान्। आदि देवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रवक्ष्यते ।। ४१.

सर्व मुक्तांचा ईश्वर, ब्रह्मा, ब्रह्मस्वरूप आणि महान आहे; आदिदेव हा प्रधानाच्या कृपेसाठी सांगितला आहे.

अनाद्यौ स्वयमुत्पन्नावुभौ सूक्ष्मौ तु तौ स्मृतौ । अनादिसंयोगयुतौ सर्वक्षेत्रज्ञमेव च ।। ४१.

हे दोघे स्वयंभू आणि अनादि, सूक्ष्म म्हणून ओळखले जातात; अनादि संयोगाने एकत्र आलेले आणि सर्व क्षेत्रज्ञांना व्यापणारे आहेत.

अबुद्धि पूर्वकं युक्तौ मशकौ तु वरौ तदा। अप्रत्ययमनाद्यं च स्थितावुदकमप्स्यशः ।। ४१.

बुद्धीच्या आधी नसताना, हे दोन श्रेष्ठ एकत्र येतात; अनादि, अप्रकट आणि पाणी एकत्र स्थिर असतात.

प्रवृत्ते पूर्वतः पूर्वं पुनः सर्गे प्रपत्स्यते। अज्ञागुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमात्मकम् ।। ४१.

क्रिया सुरू होताच, पुन्हा सृष्टी होते; अज्ञानगुणांनी, म्हणजेच रज, सत्त्व आणि तम या गुणांनी, ते कार्य करतात.

प्रवृत्तिकाले रजसाभिपन्नमहत्त्वभूतादिविशेष्यताञ्च। विशेषतां चेन्द्रियताञ्च यान्ति गुणावसाने पतिभिर्मनुष्याः ।। ४१.

क्रियेच्या वेळी, रजोगुणामुळे, ते महत्त्व, विशेषता आणि इंद्रियत्व प्राप्त करतात; गुणांचा अंत झाल्यावर, माणसे आपल्या स्वामींसह वेगळेपण आणि विशेषत्व गाठतात.

सत्याभिध्यायिनस्तस्य ध्यायिनः सन्निमित्तकम्। रजःसत्त्वतमा व्यक्ता विधर्म्माणः परस्परम् ।। ४१.

जे सत्याचे ध्यान करतात, कारणासह ध्यान करतात, ते रज, सत्त्व आणि तम या गुणांना प्रकट करतात आणि त्यांच्या स्वभावाने परस्परविरोधी असतात.

आद्यन्ते संप्रपत्स्यन्ते क्षेत्रतज्ज्ञास्तु सर्वशः। संसिद्धकार्य्यकरणा उत्पद्यन्तेऽभिमानिनः ।। ४१.

सुरुवात आणि शेवटी, सर्व क्षेत्रज्ञ पुढे जातात; ज्यांनी कृत्य आणि साधन पूर्ण केले आहेत, ते अभिमानाने जन्म घेतात.

सर्वे सत्वाः प्रपद्यन्ते ह्यव्यक्तात्पूर्वमेव च। प्रसूते या च सुवहाः साधिकाश्चाप्यसाधिका ।। ४१.

सर्व जीव अव्यक्तातून, अगोदरच, पुढे येतात; जे काही उत्पन्न होते, ते साधन असलेले आणि नसलेले दोन्ही असतात.

संसरन्तस्तु ते सर्वे स्तानप्रकरणैः सह। कार्य्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। ४१.

ते सर्व स्थान आणि प्रसंगांसह फिरतात; कृती करतात आणि पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.

गुणमात्रात्मकाश्चैव धर्म्माधर्म्मौ परस्परम्। आरप्सन्तीह चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण च ।। ४१.

धर्म आणि अधर्म, हे दोन्ही केवळ गुणांनी बनलेले, येथे एकमेकांशी कृती करतात आणि श्रेष्ठाच्या कृपेनेही तसे करतात.

सर्वे तुल्याः प्रसृष्टार्थं सर्ग्गदौ यान्ति विक्रियाम्। गुणास्तत्प्रतिधावन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। ४१.

सृष्टीच्या सुरुवातीला सर्वजण सारखेच असतात, प्रत्येकाला आपापल्या कार्यासाठी पाठवले जाते. पुढे त्यांच्या गुणांमध्ये बदल होतो आणि ते गुण त्यांच्या मागे लागतात. म्हणून प्रत्येकाला आपापल्या गुणांनुसार जे मिळते तेच आवडते.

गुणास्ते यानि सर्वाणि प्राक् दृष्टेः प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृष्टमानाः पुनः पुनः ।। ४१.

सृष्टी होण्यापूर्वी जी गुणे मिळवली गेली, तीच गुणे प्रत्येक जन्मात पुन्हा पुन्हा मिळतात.

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्म्माधर्म्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। ४१.

कोणीतरी हिंस्र किंवा अहिंस्र, कोणी मृदू तर कोणी क्रूर, कोणी धर्मशील तर कोणी अधर्मी, कोणी सत्यवादी तर कोणी असत्य बोलणारे असतात. प्रत्येक जण जसा विचार करतो तसा स्वभाव घेतो, म्हणून त्याला तेच आवडते.

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु। विप्रयोगाश्च भूतानां युणोभ्यः संप्रवर्त्तते ।। ४१.

महाभूतांमध्ये, इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आणि विविध रूपांमध्ये वेगळेपण निर्माण होते. जीवांचे एकत्र येणे आणि वेगळे होणे यामुळेच ही विविधता निर्माण होते.

इत्येष वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः। समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणोऽथ समुद्भवम् ।। ४१.

मी तुम्हाला या नव्या सृष्टीचे वर्णन थोडक्यात सांगितले. आता मी ब्रह्माचा उगम संक्षिप्तपणे सांगतो.

अव्यक्तात्कारणात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात्। प्रधान पुरुषाभ्यान्तु जायते च महेश्वरः ।। ४१.

अव्यक्त, म्हणजे न दिसणाऱ्या, शाश्वत आणि सत्-असत् स्वरूप असलेल्या कारणापासून प्रधान आणि पुरुष उत्पन्न होतात आणि त्यांच्यापासून महेश्वर प्रकट होतो.

स पुनः सम्भावयिता जायते ब्रह्मसंज्ञितः। सृजते स पुनर्लोकानभिमानगुणात्मकान् ।। ४१.

तोच पुन्हा निर्माण करणारा ब्रह्मा म्हणून ओळखला जातो. तो प्रत्येक जगाची, त्याच्या गुणधर्मांसह आणि अहंभावासह, निर्मिती करतो.

अहङ्कारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चात्मनः। युगपत् सम्प्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च। भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते ।। ४१.

महत्तत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो, त्यापासून पंचमहाभूते आणि आत्मा उत्पन्न होतात. एकाच वेळी पंचमहाभूते आणि इंद्रिये निर्माण होतात, आणि या भूतांपासून विविध रूपे निर्माण होतात. अशा प्रकारे सृष्टी सुरू होते.

विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। कीर्त्तितं वो यथा पूर्वं तथैवाभ्युपधार्य्यताम् ।। ४१.

यांचे तपशीलवार अवयव, जसे तुम्ही ऐकले आणि समजले, तसेच पूर्वी सांगितले होते, ते तसेच समजून घ्या.

एतच्छ्रुत्वा नैमिषेयास्तदानीं लोकोत्पत्तिं संस्थितिं च व्ययञ्च। तस्मिन् सत्रेऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति ।। ४१.

हे सर्व ऐकल्यावर, नैमिषारण्यातले ऋषी सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय जाणून, यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, पवित्र होऊन पुण्यलोकात गेले.

यथा यूयं विधिवद्देवतादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः। त्यक्त्वा देहानायुषोऽन्ते कृतार्थान्पुण्याँल्लोकान्प्राप्य यथेष्टं चरिष्यथ ।। ४१.

तुम्हीही, देवतांची योग्य रीतीने पूजा करून आणि यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, पवित्र होऊन, आयुष्याच्या शेवटी, आपले कार्य पूर्ण करून, पुण्यलोकात जाऊन इच्छेप्रमाणे वावराल.

एते ते नैमिषेया वै इष्ट्वा सृष्ट्वा च वै तदा। जग्मुश्चावभृधस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः ।। ४१.

ते नैमिषारण्यातील ऋषी, यज्ञ करून आणि विधी पूर्ण करून, यज्ञाची समाप्ती झाल्यावर, सर्वजण स्वर्गात गेले.