वायुपुराणम्

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यो न विद्यते। एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

त्या निरात्म स्वरूपात, बोलता येईल असं किंवा न बोलता येईल असं काहीच नसतं; त्यातूनच संहार आणि विस्तार, व्यक्त आणि अव्यक्त हे दोन्ही पुन्हा निर्माण होतात.

सृजते ग्रसते चैव ग्रस्तः पर्यवतिष्ठते। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्वं प्रवर्त्तते ।। ४०.

हे सर्व निर्माण करतं, नंतर तेच नाश करतं, आणि नाश झाल्यावरही ते उरलेलंच राहतं. हे सर्व क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असतं आणि पुन्हा सर्व काही त्याच्याच इच्छेने सुरू होतं.

अधिष्ठानप्रवृत्तेन तस्य ते बुद्धिपूर्वकम्। साधर्म्यवैधर्म्यकृतसंयोगो विधितस्तयोः। अनादिमान् स संयोगो महापुरुषजः स्मृतः ।। ४०.

त्याच्या अधिष्ठानामुळे आणि बुद्धीच्या आधारे, साम्य आणि विषमतेचं एकत्र येणं नियमानुसार घडतं. हा संबंध अनादी असून, तो महापुरुषापासून उत्पन्न झालेला मानला जातो.

यावच्च सर्गप्रतिसर्गकालस्तावच्च तिष्ठति सुसन्निरुध्य। पूर्वं हितव्ये तदबुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थमेव ।। ४०.

सृष्टी आणि प्रलयाचा काळ जाईपर्यंत हे घट्टपणे आवरलेलं राहतं. जेव्हा ते सोडायचं ठरतं, तेव्हा आधीच्याप्रमाणे, कोणतीही बुद्धी न लावता, फक्त त्या पुरुषाच्या हेतूसाठीच ते कार्य करतं.

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वं प्रधानिकी चेश्वरकारिता च। अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति ।। ४०.

ही जी सृष्टी आणि प्रलयाच्या आधीची अवस्था आहे, ती प्रधानाची आणि ईश्वराची क्रिया आहे. ती अनादी, अनंत असून, अभिमानातून उत्पन्न होते आणि जगाला घाबरवून व्यापते.

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः। उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कविभिस्तत्प्रमुच्यते ।। ४०.

असा हा तिसरा, कारणांनी ओळखला जाणारा, नैसर्गिक सृष्टीचा प्रकार सांगितला गेला आहे. यात कवींनी सांगितलं आहे की, शेवटी यापासून मुक्तता मिळते.

इत्येष प्रतिसर्गोवस्त्रिविधः कीर्त्तितो मया ४०.

अशी ही त्रिविध प्रलयाची कथा मी सांगितली आहे.

सूत सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्। प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह ।। ४१.

सूत, तू एक महान कथा सांगितलीस, जी मनूंना, लोकांना, देवांना आणि ऋषींना मिळून सांगितली आहेस.

पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम् ।। ४१.

पितर, गंधर्व, भूत, पिशाच, सर्प, राक्षस, दैत्य, दानव, यक्ष आणि पक्षी यांच्या गोष्टीही सांगितल्या.

अत्यद्भुतानि कर्म्माणि विधिमान्धर्म्मनिश्चयः। विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम् ।। ४१.

त्यांची कृत्ये अतिशय अद्भुत आहेत, धर्म आणि अधर्माचा निर्णय, विविध कथा आणि श्रेष्ठ, अनुपम जन्म यांचा संगम आहे.

तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा। मनःकर्मसुखं सौते प्रीणात्याभूतसम्भवम् ।। ४१.

हे सर्व तू आम्हाला गोड शब्दांत सांगतोस, सूत, त्यामुळे आमच्या मनाला आणि कर्माला आनंद मिळतो, आणि पूर्वी कधीही न ऐकलेलं सुख मिळतं.

एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः । पप्रच्छुः सत्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।। ४१.

अशा प्रकारे सूताचा सन्मान करून, सर्व महर्षींनी यज्ञात एकत्र येऊन, पुन्हा सृष्टीच्या प्रक्रियेबद्दल विचारणा केली.

कथं सूत महाप्राज्ञ पुनं सर्गः प्रपत्स्यते। बन्धेषु सम्प्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये ।। ४१.

सूत, महाज्ञानी, सर्व काही जेव्हा बंधनात गुंतून नष्ट झालं आहे, गुण समत्वात आणि अंधकारात मग्न आहेत, तेव्हा सृष्टी पुन्हा कशी निर्माण होईल?

विकारेष्वविसृष्टोषु ह्यव्यक्ते चात्मनि स्थिते। अप्रवृत्तौ ब्रह्मणस्तु महासायुज्यगैस्तदा । कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ४१.

रूपांतरे प्रकट न झालेली, अव्यक्त आत्म्यात स्थिर असलेली, ब्रह्म निष्क्रिय आणि महान ऐक्यांत विलीन असताना, सृष्टी कशी निर्माण होईल? आम्ही विचारतो, ते सांग.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः । व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।। ४१.

असं विचारल्यावर सूत लोमहर्षण पुन्हा सृष्टीच्या प्रक्रियेचं स्पष्टीकरण देऊ लागला.

अहं वौ वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते। पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्तं निबोधत ।। ४१.

मी सांगतो की सृष्टी कशी निर्माण होईल; ती पूर्वीप्रमाणेच संक्षिप्तपणे समजून घ्या—ते लक्षपूर्वक ऐका.

दृष्टं चैवानुमेयञ्च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः। तस्माद्वाचो निवर्त्तन्ते ह्यप्राप्य मनसा सह ।। ४१.

जे प्रत्यक्ष दिसतं आणि जे अनुमानाने कळतं, त्याचं विवेचन मी योग्य तर्काने सांगतो; कारण ते शब्द आणि मन यांच्या पलीकडे आहे, त्यामुळे तेथे पोहोचता येत नाही.

अव्यक्तवत् परोक्षत्वाद्घ्रहणं तद्दुरासदम्। विकारैः प्रतिसंदृष्टे गुणसाम्ये निवर्त्तते ।। ४१.

अव्यक्त आणि दूर असल्यामुळे ते समजणं कठीण आहे; गुण समत्वात असताना, ते केवळ रूपांतरेद्वारेच ओळखता येतं, आणि मग ते थांबतं.

प्रधानं पुरुषाणाञ्च साधर्म्म्येणैव तिष्ठति। धर्म्माधर्म्मौ प्रलीयेते अव्यक्तौ प्राणिनां सदा ।। ४१.

प्रधान आणि पुरुष हे एकत्र राहतात, त्यांच्या साम्यामुळे. धर्म आणि अधर्म हे नेहमीच सर्व प्राण्यांसाठी अव्यक्तात विलीन होतात.

सत्त्वमात्रात्मको धर्म्मो गुणसत्त्वे प्रतिष्ठितः। तमोमात्रात्मकोऽधर्म्मो गुणे तमसि तिष्ठति ।। ४१.

धर्म हा शुद्ध सत्त्वगुणाचा आहे आणि तो सत्त्वगुणातच स्थिर असतो. अधर्म हा शुद्ध तमोगुणाचा असून तो तमोगुणातच राहतो.

अविभागवतावेतौ गुणसाम्यस्थितावुभौ। सर्वकार्य्ये बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते ।। ४१.

हे दोन्ही, विभाग न होता, गुणांच्या समत्वात राहतात. प्रत्येक कृतीत, आधी बुद्धीचा हेतू प्रधानातून उत्पन्न होतो.

अबुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान् गुणान्। एवं तानभिमानेन प्रपत्स्येत पुरस्तदा ।। ४१.

बुद्धीच्या आधी नसताना, क्षेत्रज्ञ त्या गुणांवर अधिष्ठान करतो. अशा प्रकारे, त्यांच्याशी एकरूप होऊन तो पुढे जातो.

यदा प्रवर्त्तितव्यन्तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः। भोज्यभोक्तृत्वसम्बन्धं प्रपत्स्येते युतावुभौ ।। ४१.

जेव्हा क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यात कृती सुरू होण्याची वेळ येते, तेव्हा दोघे मिळून भोग्य आणि भोक्ता असा संबंध स्वीकारतात.

तस्माच्छरणमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकान्। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं तच्च वैषम्यं भजते तु तत् ।। ४१.

म्हणून अव्यक्त हेच आश्रय आहे, गुणांच्या समत्वात राहून. ते क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असताना, नंतर विविधता प्राप्त करते.

ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति ।। ४१.

नंतर, क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ या दोघांसाठी व्यक्त रूप येते; क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले सत्त्वगुण बदल घडवतो.

महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्। क्षेत्रज्ञस्य प्रधानस्य पुरुषस्य प्रपत्स्यते ।। ४१.

महत्त्वापासून विशिष्टपर्यंत, चोवीस गुणांनी युक्त, हे क्षेत्रज्ञ, प्रधान आणि पुरुष यांच्यातून पुढे जाते.

ब्रह्माण्डे प्रथमः सोऽथ भविता चेश्वरः पुनः। ततो ज्ञेयस्य कृत्स्नस्य सर्वभूतपतिः शिवः ।। ४१.

ब्रह्मांडात तो प्रथम पुन्हा प्रभू होईल; त्यानंतर, सर्व भूतांचा स्वामी शिव हाच सर्वस्व म्हणून ओळखावा.

ईश्वरः सर्व्वमुक्तानां ब्रह्मा ब्रह्ममयो महान्। आदि देवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रवक्ष्यते ।। ४१.

सर्व मुक्तांचा ईश्वर, ब्रह्मा, ब्रह्मस्वरूप आणि महान आहे; आदिदेव हा प्रधानाच्या कृपेसाठी सांगितला आहे.

अनाद्यौ स्वयमुत्पन्नावुभौ सूक्ष्मौ तु तौ स्मृतौ । अनादिसंयोगयुतौ सर्वक्षेत्रज्ञमेव च ।। ४१.

हे दोघे स्वयंभू आणि अनादि, सूक्ष्म म्हणून ओळखले जातात; अनादि संयोगाने एकत्र आलेले आणि सर्व क्षेत्रज्ञांना व्यापणारे आहेत.