वायुपुराणम्

शुद्धत्वान्न तु देश्यो वै दृष्टत्वात्समदर्शनः। आत्मप्रत्ययकारी सारनूनञ्चापि हेतुकम्। भावग्राह्यमनुमान्यं चिन्तयन्न प्रमुह्यते ।। ४०.

तो शुद्ध असल्यामुळे दाखवता येत नाही; दिसतो म्हणून नेहमीच्या दृष्टीला तो सापडत नाही; तो स्वतःच प्रकट, खरा, न वाढणारा न कमी होणारा, कारणाशिवाय आहे; त्याचं स्वरूप मनाशी समजून घेतलं, तर मनुष्य कधीही गोंधळत नाही.

यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्। दृश्यादृश्येषु निर्द्देश्यं तदा तदुद्धरं वरम् ।। ४०.

जेव्हा शांत स्वरूप असणाऱ्या, साक्षीभाव असणाऱ्या ज्ञात्याला पाहिलं जातं, जो दृश्य-अदृश्यापलीकडे आहे, तेव्हा तीच श्रेष्ठ मुक्ती मिळते.

एवं ज्ञात्वा स विज्ञाता ततः शान्तिं नियच्छति। कार्य्ये च कारणे चैव बुद्ध्यादौ भौतिके तदा ।। ४०.

असं ओळखल्यावर तो ज्ञाता शांती प्राप्त करतो; कार्य आणि कारण, बुद्धी आणि पंचमहाभूत यातही तो तसाच राहतो.

संप्रयुक्तो वियुक्तो वा जीवतो वा मृतस्य च। विज्ञाता न च दृश्येत पृथक्त्वेनेह सर्व्वशः ।। ४०.

जोडलेला असो किंवा वेगळा, जिवंत असो किंवा मरण पावलेला, तो ज्ञाता कधीही पूर्णपणे वेगळा दिसत नाही.

स्वेनात्मानं तमात्मानं कारणात्मा नियच्छति। प्रकृतौ कारणे चैव स्वात्मन्येवोपतिष्ठति ।। ४०.

स्वतःच्या स्वरूपाने तो आत्मा, कारणरूप आत्मा स्वतःलाच आवरतो; प्रकृतीत आणि कारणातही तो स्वतःच्या स्वरूपातच स्थित असतो.

अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः। एकत्वं वा पृथक्त्वं वा क्षेत्रज्ञपुरुषेति वा ।। ४०.

तो आहे की नाही, वेगळा आहे की नाही, इथे आहे की तिथे, एक आहे की अनेक, क्षेत्रज्ञ आहे की पुरुष—असं विविध प्रकारे त्याचं वर्णन केलं जातं.

आत्मवान् स निरात्मा वा चेतनोऽचेतनोऽपि वा। कर्त्ता वा सोऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव वा ।। ४०.

तो आत्म्याचा धनी आहे की नाही, चेतन आहे की जड, कर्ता आहे की अकर्ता, भोगणारा आहे की भोग्यच आहे—असंही त्याच्याबद्दल सांगितलं जातं.

यज्ज्ञात्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञे तु निरञ्जने। अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यत्वादहेतुनि ।। ४०.

ज्याचं ज्ञान झाल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही, त्या निर्मळ क्षेत्रज्ञाबद्दल—ते सांगता येत नाही, कारण ते न सांगता येणारं, न समजता येणारं आणि कोणत्याही कारणाने निर्माण न झालेलं आहे.

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवाप्यत्वाच्च सर्वशः। नाभिलिम्पति तत्तत्त्वं सम्प्राप्य मनसा सह ।। ४०.

कारण ते तर्काने समजत नाही, विचारात येत नाही, पूर्णपणे मिळवता येत नाही; ते सत्य, मनासह मिळविल्यावर, कधीही कलुषित होत नाही.

क्षेत्रेज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने। व्यपे(ये)तसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते ।। ४०.

त्या क्षेत्रज्ञामध्ये, जो निर्गुण, शुद्ध, शांत, क्षीण, निर्मळ, सुख-दुःखापलीकडे, संयमित आणि शांतीत स्थिर आहे, त्याच्यात हे सर्व गुण असतात.

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यो न विद्यते। एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

त्या निरात्म स्वरूपात, बोलता येईल असं किंवा न बोलता येईल असं काहीच नसतं; त्यातूनच संहार आणि विस्तार, व्यक्त आणि अव्यक्त हे दोन्ही पुन्हा निर्माण होतात.

सृजते ग्रसते चैव ग्रस्तः पर्यवतिष्ठते। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्वं प्रवर्त्तते ।। ४०.

हे सर्व निर्माण करतं, नंतर तेच नाश करतं, आणि नाश झाल्यावरही ते उरलेलंच राहतं. हे सर्व क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असतं आणि पुन्हा सर्व काही त्याच्याच इच्छेने सुरू होतं.

अधिष्ठानप्रवृत्तेन तस्य ते बुद्धिपूर्वकम्। साधर्म्यवैधर्म्यकृतसंयोगो विधितस्तयोः। अनादिमान् स संयोगो महापुरुषजः स्मृतः ।। ४०.

त्याच्या अधिष्ठानामुळे आणि बुद्धीच्या आधारे, साम्य आणि विषमतेचं एकत्र येणं नियमानुसार घडतं. हा संबंध अनादी असून, तो महापुरुषापासून उत्पन्न झालेला मानला जातो.

यावच्च सर्गप्रतिसर्गकालस्तावच्च तिष्ठति सुसन्निरुध्य। पूर्वं हितव्ये तदबुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थमेव ।। ४०.

सृष्टी आणि प्रलयाचा काळ जाईपर्यंत हे घट्टपणे आवरलेलं राहतं. जेव्हा ते सोडायचं ठरतं, तेव्हा आधीच्याप्रमाणे, कोणतीही बुद्धी न लावता, फक्त त्या पुरुषाच्या हेतूसाठीच ते कार्य करतं.

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वं प्रधानिकी चेश्वरकारिता च। अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति ।। ४०.

ही जी सृष्टी आणि प्रलयाच्या आधीची अवस्था आहे, ती प्रधानाची आणि ईश्वराची क्रिया आहे. ती अनादी, अनंत असून, अभिमानातून उत्पन्न होते आणि जगाला घाबरवून व्यापते.

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः। उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कविभिस्तत्प्रमुच्यते ।। ४०.

असा हा तिसरा, कारणांनी ओळखला जाणारा, नैसर्गिक सृष्टीचा प्रकार सांगितला गेला आहे. यात कवींनी सांगितलं आहे की, शेवटी यापासून मुक्तता मिळते.

इत्येष प्रतिसर्गोवस्त्रिविधः कीर्त्तितो मया ४०.

अशी ही त्रिविध प्रलयाची कथा मी सांगितली आहे.

सूत सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्। प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह ।। ४१.

सूत, तू एक महान कथा सांगितलीस, जी मनूंना, लोकांना, देवांना आणि ऋषींना मिळून सांगितली आहेस.

पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम् ।। ४१.

पितर, गंधर्व, भूत, पिशाच, सर्प, राक्षस, दैत्य, दानव, यक्ष आणि पक्षी यांच्या गोष्टीही सांगितल्या.

अत्यद्भुतानि कर्म्माणि विधिमान्धर्म्मनिश्चयः। विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम् ।। ४१.

त्यांची कृत्ये अतिशय अद्भुत आहेत, धर्म आणि अधर्माचा निर्णय, विविध कथा आणि श्रेष्ठ, अनुपम जन्म यांचा संगम आहे.

तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा। मनःकर्मसुखं सौते प्रीणात्याभूतसम्भवम् ।। ४१.

हे सर्व तू आम्हाला गोड शब्दांत सांगतोस, सूत, त्यामुळे आमच्या मनाला आणि कर्माला आनंद मिळतो, आणि पूर्वी कधीही न ऐकलेलं सुख मिळतं.

एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः । पप्रच्छुः सत्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।। ४१.

अशा प्रकारे सूताचा सन्मान करून, सर्व महर्षींनी यज्ञात एकत्र येऊन, पुन्हा सृष्टीच्या प्रक्रियेबद्दल विचारणा केली.

कथं सूत महाप्राज्ञ पुनं सर्गः प्रपत्स्यते। बन्धेषु सम्प्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये ।। ४१.

सूत, महाज्ञानी, सर्व काही जेव्हा बंधनात गुंतून नष्ट झालं आहे, गुण समत्वात आणि अंधकारात मग्न आहेत, तेव्हा सृष्टी पुन्हा कशी निर्माण होईल?

विकारेष्वविसृष्टोषु ह्यव्यक्ते चात्मनि स्थिते। अप्रवृत्तौ ब्रह्मणस्तु महासायुज्यगैस्तदा । कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ४१.

रूपांतरे प्रकट न झालेली, अव्यक्त आत्म्यात स्थिर असलेली, ब्रह्म निष्क्रिय आणि महान ऐक्यांत विलीन असताना, सृष्टी कशी निर्माण होईल? आम्ही विचारतो, ते सांग.

एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः । व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।। ४१.

असं विचारल्यावर सूत लोमहर्षण पुन्हा सृष्टीच्या प्रक्रियेचं स्पष्टीकरण देऊ लागला.

अहं वौ वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते। पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्तं निबोधत ।। ४१.

मी सांगतो की सृष्टी कशी निर्माण होईल; ती पूर्वीप्रमाणेच संक्षिप्तपणे समजून घ्या—ते लक्षपूर्वक ऐका.

दृष्टं चैवानुमेयञ्च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः। तस्माद्वाचो निवर्त्तन्ते ह्यप्राप्य मनसा सह ।। ४१.

जे प्रत्यक्ष दिसतं आणि जे अनुमानाने कळतं, त्याचं विवेचन मी योग्य तर्काने सांगतो; कारण ते शब्द आणि मन यांच्या पलीकडे आहे, त्यामुळे तेथे पोहोचता येत नाही.

अव्यक्तवत् परोक्षत्वाद्घ्रहणं तद्दुरासदम्। विकारैः प्रतिसंदृष्टे गुणसाम्ये निवर्त्तते ।। ४१.

अव्यक्त आणि दूर असल्यामुळे ते समजणं कठीण आहे; गुण समत्वात असताना, ते केवळ रूपांतरेद्वारेच ओळखता येतं, आणि मग ते थांबतं.

प्रधानं पुरुषाणाञ्च साधर्म्म्येणैव तिष्ठति। धर्म्माधर्म्मौ प्रलीयेते अव्यक्तौ प्राणिनां सदा ।। ४१.

प्रधान आणि पुरुष हे एकत्र राहतात, त्यांच्या साम्यामुळे. धर्म आणि अधर्म हे नेहमीच सर्व प्राण्यांसाठी अव्यक्तात विलीन होतात.