वायुपुराणम्

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते। क्षेत्रप्रत्ययतो यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते ।। ४०.

जो क्षेत्र जाणतो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; क्षेत्राच्या ज्ञानामुळे क्षेत्रज्ञ शुभ मानला जातो.

क्षेत्रज्ञः स्मर्य्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते। क्षेत्रत्वप्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययी सदा ।। ४०.

म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात आणि क्षेत्र जाणणाऱ्यांनी क्षेत्र समजावले जाते; क्षेत्रपणाचा अनुभव दिसतो आणि क्षेत्रज्ञ नेहमी जाणणारा असतो.

क्षयणात् करणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च। भोज्यत्वाद्विषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः ।। ४०.

क्षय, करण, जखम आणि रक्षण, तसेच भोग्य आणि विषय म्हणून — या सर्व कारणांनी क्षेत्रज्ञ क्षेत्र असे ओळखतात.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं विलक्षणम्। विकारलक्षणं तद्वै साक्षरक्षरमेव च ।। ४०.

महत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंत, सर्व गोष्टी त्यांच्या वेगळेपणासह बदलत जातात; हेच नाशवान आणि नाशरहित असं म्हटलं जातं.

तमेव च विकारन्तु यस्माद्वै क्षरते पुनः। तस्माच्च कारणाच्चैव क्षरमित्यभिधीयते ।। ४०.

कारण त्या बदलाला पुन्हा नाश येतो, म्हणून त्याला नाशवान असं म्हणतात; आणि त्या कारणामुळेच त्याला नाशवान असं नाव पडलं आहे.

सुखदुःखमोहभावा भोज्यमित्यभिधीयते। अचेतत्वाद्धि विषयस्तद्धि धर्म्मविभुः स्मृतः ।। ४०.

सुख, दुःख आणि मोह हे भोग्य मानले जातात; कारण ते जड आहे, म्हणून तो विषय गुणांनी व्यापलेला असतो असं म्हटलं जातं.

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतन्तु तत्। अक्षरं तेन चाप्युक्तमक्षीणत्वात्तथैव च ।। ४०.

जे नष्ट होत नाही, नाश पावत नाही, जरी त्यातून बदल निर्माण होतो, त्याला नाशरहित असं म्हणतात, कारण त्याचं कधीही क्षय होत नाही.

यस्मात्पुर्य्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते। पुरप्रत्ययिको यस्मात्पूरुषेत्यभिधीयते ।। ४०.

शरीररूपी नगरीत जो वास करतो, त्याला पुरुष म्हणतात; आणि नगरीशी संबंधित असल्यामुळेही त्याला पुरुष असं नाव आहे.

पुरुषं कथयस्वाथ कथन्तज्ज्ञैर्विभाष्यते। शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञानाज्ञानविवर्जितः ।। ४०.

आता पुरुष कसा आहे ते सांग; ज्ञानी लोक त्याचं कसं वर्णन करतात? तो शुद्ध, निर्मळ, गुणरहित भासणारा, ज्ञान-अज्ञानापासून दूर असा आहे.

अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतः स्थितः। नैर्हेतिकान्तनिर्द्देश्यसूक्तस्तस्मिन्न विद्यते ।। ४०.

तो आहे की नाही, वेगळा आहे की नाही, बंधनात आहे की मुक्त आहे, गेला की स्थिर आहे—अशा कोणत्याही अंतिम, कारणरहित वर्णनांनी त्याचं स्वरूप सांगता येत नाही.

शुद्धत्वान्न तु देश्यो वै दृष्टत्वात्समदर्शनः। आत्मप्रत्ययकारी सारनूनञ्चापि हेतुकम्। भावग्राह्यमनुमान्यं चिन्तयन्न प्रमुह्यते ।। ४०.

तो शुद्ध असल्यामुळे दाखवता येत नाही; दिसतो म्हणून नेहमीच्या दृष्टीला तो सापडत नाही; तो स्वतःच प्रकट, खरा, न वाढणारा न कमी होणारा, कारणाशिवाय आहे; त्याचं स्वरूप मनाशी समजून घेतलं, तर मनुष्य कधीही गोंधळत नाही.

यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्। दृश्यादृश्येषु निर्द्देश्यं तदा तदुद्धरं वरम् ।। ४०.

जेव्हा शांत स्वरूप असणाऱ्या, साक्षीभाव असणाऱ्या ज्ञात्याला पाहिलं जातं, जो दृश्य-अदृश्यापलीकडे आहे, तेव्हा तीच श्रेष्ठ मुक्ती मिळते.

एवं ज्ञात्वा स विज्ञाता ततः शान्तिं नियच्छति। कार्य्ये च कारणे चैव बुद्ध्यादौ भौतिके तदा ।। ४०.

असं ओळखल्यावर तो ज्ञाता शांती प्राप्त करतो; कार्य आणि कारण, बुद्धी आणि पंचमहाभूत यातही तो तसाच राहतो.

संप्रयुक्तो वियुक्तो वा जीवतो वा मृतस्य च। विज्ञाता न च दृश्येत पृथक्त्वेनेह सर्व्वशः ।। ४०.

जोडलेला असो किंवा वेगळा, जिवंत असो किंवा मरण पावलेला, तो ज्ञाता कधीही पूर्णपणे वेगळा दिसत नाही.

स्वेनात्मानं तमात्मानं कारणात्मा नियच्छति। प्रकृतौ कारणे चैव स्वात्मन्येवोपतिष्ठति ।। ४०.

स्वतःच्या स्वरूपाने तो आत्मा, कारणरूप आत्मा स्वतःलाच आवरतो; प्रकृतीत आणि कारणातही तो स्वतःच्या स्वरूपातच स्थित असतो.

अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः। एकत्वं वा पृथक्त्वं वा क्षेत्रज्ञपुरुषेति वा ।। ४०.

तो आहे की नाही, वेगळा आहे की नाही, इथे आहे की तिथे, एक आहे की अनेक, क्षेत्रज्ञ आहे की पुरुष—असं विविध प्रकारे त्याचं वर्णन केलं जातं.

आत्मवान् स निरात्मा वा चेतनोऽचेतनोऽपि वा। कर्त्ता वा सोऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव वा ।। ४०.

तो आत्म्याचा धनी आहे की नाही, चेतन आहे की जड, कर्ता आहे की अकर्ता, भोगणारा आहे की भोग्यच आहे—असंही त्याच्याबद्दल सांगितलं जातं.

यज्ज्ञात्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञे तु निरञ्जने। अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यत्वादहेतुनि ।। ४०.

ज्याचं ज्ञान झाल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही, त्या निर्मळ क्षेत्रज्ञाबद्दल—ते सांगता येत नाही, कारण ते न सांगता येणारं, न समजता येणारं आणि कोणत्याही कारणाने निर्माण न झालेलं आहे.

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवाप्यत्वाच्च सर्वशः। नाभिलिम्पति तत्तत्त्वं सम्प्राप्य मनसा सह ।। ४०.

कारण ते तर्काने समजत नाही, विचारात येत नाही, पूर्णपणे मिळवता येत नाही; ते सत्य, मनासह मिळविल्यावर, कधीही कलुषित होत नाही.

क्षेत्रेज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने। व्यपे(ये)तसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते ।। ४०.

त्या क्षेत्रज्ञामध्ये, जो निर्गुण, शुद्ध, शांत, क्षीण, निर्मळ, सुख-दुःखापलीकडे, संयमित आणि शांतीत स्थिर आहे, त्याच्यात हे सर्व गुण असतात.

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यो न विद्यते। एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

त्या निरात्म स्वरूपात, बोलता येईल असं किंवा न बोलता येईल असं काहीच नसतं; त्यातूनच संहार आणि विस्तार, व्यक्त आणि अव्यक्त हे दोन्ही पुन्हा निर्माण होतात.

सृजते ग्रसते चैव ग्रस्तः पर्यवतिष्ठते। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्वं प्रवर्त्तते ।। ४०.

हे सर्व निर्माण करतं, नंतर तेच नाश करतं, आणि नाश झाल्यावरही ते उरलेलंच राहतं. हे सर्व क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असतं आणि पुन्हा सर्व काही त्याच्याच इच्छेने सुरू होतं.

अधिष्ठानप्रवृत्तेन तस्य ते बुद्धिपूर्वकम्। साधर्म्यवैधर्म्यकृतसंयोगो विधितस्तयोः। अनादिमान् स संयोगो महापुरुषजः स्मृतः ।। ४०.

त्याच्या अधिष्ठानामुळे आणि बुद्धीच्या आधारे, साम्य आणि विषमतेचं एकत्र येणं नियमानुसार घडतं. हा संबंध अनादी असून, तो महापुरुषापासून उत्पन्न झालेला मानला जातो.

यावच्च सर्गप्रतिसर्गकालस्तावच्च तिष्ठति सुसन्निरुध्य। पूर्वं हितव्ये तदबुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थमेव ।। ४०.

सृष्टी आणि प्रलयाचा काळ जाईपर्यंत हे घट्टपणे आवरलेलं राहतं. जेव्हा ते सोडायचं ठरतं, तेव्हा आधीच्याप्रमाणे, कोणतीही बुद्धी न लावता, फक्त त्या पुरुषाच्या हेतूसाठीच ते कार्य करतं.

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वं प्रधानिकी चेश्वरकारिता च। अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति ।। ४०.

ही जी सृष्टी आणि प्रलयाच्या आधीची अवस्था आहे, ती प्रधानाची आणि ईश्वराची क्रिया आहे. ती अनादी, अनंत असून, अभिमानातून उत्पन्न होते आणि जगाला घाबरवून व्यापते.

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः। उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कविभिस्तत्प्रमुच्यते ।। ४०.

असा हा तिसरा, कारणांनी ओळखला जाणारा, नैसर्गिक सृष्टीचा प्रकार सांगितला गेला आहे. यात कवींनी सांगितलं आहे की, शेवटी यापासून मुक्तता मिळते.

इत्येष प्रतिसर्गोवस्त्रिविधः कीर्त्तितो मया ४०.

अशी ही त्रिविध प्रलयाची कथा मी सांगितली आहे.

सूत सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्। प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह ।। ४१.

सूत, तू एक महान कथा सांगितलीस, जी मनूंना, लोकांना, देवांना आणि ऋषींना मिळून सांगितली आहेस.

पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम् ।। ४१.

पितर, गंधर्व, भूत, पिशाच, सर्प, राक्षस, दैत्य, दानव, यक्ष आणि पक्षी यांच्या गोष्टीही सांगितल्या.