वायुपुराणम्

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्यन्ते गणमात्रात्मकानि तु। प्रावृट्‌काले पृथक्त्वेन पश्यन्तीह न चक्षुषा ।। ४०.

ती केवळ समूहस्वरूप असलेली तत्त्वे क्षेत्रज्ञाशी जुळतात; पावसाळ्यात ती डोळ्यांनी वेगळी दिसत नाहीत.

पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा। श्वाविति श्वानपानश्च योनीः प्रविशतस्तथा ।। ४०.

परंतु सिद्ध लोक असे जीव दिव्य दृष्टीने पाहतात; तसेच, कुत्रा किंवा कुत्रा खाणारा म्हणून ते वेगवेगळ्या योनींमध्ये प्रवेश करतात.

तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्ताच्च धावतोऽपि यथाक्रमम्। जीवप्राणास्तथा लिङ्गं कारणञ्च चतुष्टयम् ।।. ४०.

जिवाचे प्राण, लिंग आणि चार कारणे — हे सर्व तिरके, वर, खाली अशा सर्व दिशांना फिरतात.

पर्य्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सोऽभिलिख्यते। व्यक्ताव्यक्ते प्रमाणोऽयं स वै रूपं तु कृत्स्नशः ।। ४०.

एकाच अर्थाचे अनेक समानार्थी शब्द त्याला वर्णन करतात; व्यक्त आणि अव्यक्त यात हेच प्रमाण असून, हेच पूर्ण स्वरूप आहे.

अव्यक्तान्त गृहीतं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितञ्च यत् । एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्त्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते ।। ४०.

अव्यक्तापर्यंत जे क्षेत्रज्ञाच्या अधीन आहे, ते ओळखून, शुद्ध होऊन, खरा ज्ञानी तोच म्हणवतो.

नष्टञ्चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शनम्। यथेष्टं परिनिर्य्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते ।। ४०.

जेव्हा सत्य हरवते, तेव्हा तत्त्वांचे तत्त्वदर्शन जसे आहे तसे होते; शरीर तुटल्यावर आणि विश्रांती मिळाल्यावर इच्छेनुसार पूर्णपणे निघून जातो.

भिद्यते करणञ्चापि ह्यव्यक्ताज्ञानिनस्ततः। मुक्तो गुणशरीरेण प्राणाद्येन तु सर्वशः ।। ४०.

अव्यक्ताचे ज्ञान नसलेल्या माणसाचे करण तुटते; पण मुक्त झालेला सर्व गुणांच्या शरीरातून आणि प्राणांपासून पूर्णपणे मुक्त होतो.

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे बीजे यथाङ्कुरः। जीविकः सर्वसंसाराद्बीजशारीरमानसः ।। ४०.

जसे जळलेल्या बियेतून अंकुर येत नाही, तसेच हा दुसरे शरीर घेत नाही; ज्याचे बीज आणि मन हेच शरीर आहे, तो सर्व संसारातून मुक्त होतो.

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाच्छुद्धः प्रकृतिं सोऽनुवर्त्तते। प्रकृतिं सत्यमित्याहु र्विकारोऽनृतमुच्यते ।। ४०.

चौदा ज्ञानांमुळे शुद्ध झाल्यावर तो प्रकृतीचे अनुसरण करतो; प्रकृतीच सत्य आहे असे म्हणतात, आणि विकार हे असत्य आहे असे सांगतात.

तत्सद्भावोऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्यमुच्यते। अनामरूपक्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते ।। ४०.

त्या विकाराचे अस्तित्व असत्य समजावे; खरे अस्तित्व हेच सत्य आहे. नाव-रूप नसलेला क्षेत्रज्ञ नाव-रूपरहितच म्हणतात.

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते। क्षेत्रप्रत्ययतो यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते ।। ४०.

जो क्षेत्र जाणतो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; क्षेत्राच्या ज्ञानामुळे क्षेत्रज्ञ शुभ मानला जातो.

क्षेत्रज्ञः स्मर्य्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते। क्षेत्रत्वप्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययी सदा ।। ४०.

म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात आणि क्षेत्र जाणणाऱ्यांनी क्षेत्र समजावले जाते; क्षेत्रपणाचा अनुभव दिसतो आणि क्षेत्रज्ञ नेहमी जाणणारा असतो.

क्षयणात् करणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च। भोज्यत्वाद्विषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः ।। ४०.

क्षय, करण, जखम आणि रक्षण, तसेच भोग्य आणि विषय म्हणून — या सर्व कारणांनी क्षेत्रज्ञ क्षेत्र असे ओळखतात.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं विलक्षणम्। विकारलक्षणं तद्वै साक्षरक्षरमेव च ।। ४०.

महत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंत, सर्व गोष्टी त्यांच्या वेगळेपणासह बदलत जातात; हेच नाशवान आणि नाशरहित असं म्हटलं जातं.

तमेव च विकारन्तु यस्माद्वै क्षरते पुनः। तस्माच्च कारणाच्चैव क्षरमित्यभिधीयते ।। ४०.

कारण त्या बदलाला पुन्हा नाश येतो, म्हणून त्याला नाशवान असं म्हणतात; आणि त्या कारणामुळेच त्याला नाशवान असं नाव पडलं आहे.

सुखदुःखमोहभावा भोज्यमित्यभिधीयते। अचेतत्वाद्धि विषयस्तद्धि धर्म्मविभुः स्मृतः ।। ४०.

सुख, दुःख आणि मोह हे भोग्य मानले जातात; कारण ते जड आहे, म्हणून तो विषय गुणांनी व्यापलेला असतो असं म्हटलं जातं.

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतन्तु तत्। अक्षरं तेन चाप्युक्तमक्षीणत्वात्तथैव च ।। ४०.

जे नष्ट होत नाही, नाश पावत नाही, जरी त्यातून बदल निर्माण होतो, त्याला नाशरहित असं म्हणतात, कारण त्याचं कधीही क्षय होत नाही.

यस्मात्पुर्य्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते। पुरप्रत्ययिको यस्मात्पूरुषेत्यभिधीयते ।। ४०.

शरीररूपी नगरीत जो वास करतो, त्याला पुरुष म्हणतात; आणि नगरीशी संबंधित असल्यामुळेही त्याला पुरुष असं नाव आहे.

पुरुषं कथयस्वाथ कथन्तज्ज्ञैर्विभाष्यते। शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञानाज्ञानविवर्जितः ।। ४०.

आता पुरुष कसा आहे ते सांग; ज्ञानी लोक त्याचं कसं वर्णन करतात? तो शुद्ध, निर्मळ, गुणरहित भासणारा, ज्ञान-अज्ञानापासून दूर असा आहे.

अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतः स्थितः। नैर्हेतिकान्तनिर्द्देश्यसूक्तस्तस्मिन्न विद्यते ।। ४०.

तो आहे की नाही, वेगळा आहे की नाही, बंधनात आहे की मुक्त आहे, गेला की स्थिर आहे—अशा कोणत्याही अंतिम, कारणरहित वर्णनांनी त्याचं स्वरूप सांगता येत नाही.

शुद्धत्वान्न तु देश्यो वै दृष्टत्वात्समदर्शनः। आत्मप्रत्ययकारी सारनूनञ्चापि हेतुकम्। भावग्राह्यमनुमान्यं चिन्तयन्न प्रमुह्यते ।। ४०.

तो शुद्ध असल्यामुळे दाखवता येत नाही; दिसतो म्हणून नेहमीच्या दृष्टीला तो सापडत नाही; तो स्वतःच प्रकट, खरा, न वाढणारा न कमी होणारा, कारणाशिवाय आहे; त्याचं स्वरूप मनाशी समजून घेतलं, तर मनुष्य कधीही गोंधळत नाही.

यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्। दृश्यादृश्येषु निर्द्देश्यं तदा तदुद्धरं वरम् ।। ४०.

जेव्हा शांत स्वरूप असणाऱ्या, साक्षीभाव असणाऱ्या ज्ञात्याला पाहिलं जातं, जो दृश्य-अदृश्यापलीकडे आहे, तेव्हा तीच श्रेष्ठ मुक्ती मिळते.

एवं ज्ञात्वा स विज्ञाता ततः शान्तिं नियच्छति। कार्य्ये च कारणे चैव बुद्ध्यादौ भौतिके तदा ।। ४०.

असं ओळखल्यावर तो ज्ञाता शांती प्राप्त करतो; कार्य आणि कारण, बुद्धी आणि पंचमहाभूत यातही तो तसाच राहतो.

संप्रयुक्तो वियुक्तो वा जीवतो वा मृतस्य च। विज्ञाता न च दृश्येत पृथक्त्वेनेह सर्व्वशः ।। ४०.

जोडलेला असो किंवा वेगळा, जिवंत असो किंवा मरण पावलेला, तो ज्ञाता कधीही पूर्णपणे वेगळा दिसत नाही.

स्वेनात्मानं तमात्मानं कारणात्मा नियच्छति। प्रकृतौ कारणे चैव स्वात्मन्येवोपतिष्ठति ।। ४०.

स्वतःच्या स्वरूपाने तो आत्मा, कारणरूप आत्मा स्वतःलाच आवरतो; प्रकृतीत आणि कारणातही तो स्वतःच्या स्वरूपातच स्थित असतो.

अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः। एकत्वं वा पृथक्त्वं वा क्षेत्रज्ञपुरुषेति वा ।। ४०.

तो आहे की नाही, वेगळा आहे की नाही, इथे आहे की तिथे, एक आहे की अनेक, क्षेत्रज्ञ आहे की पुरुष—असं विविध प्रकारे त्याचं वर्णन केलं जातं.

आत्मवान् स निरात्मा वा चेतनोऽचेतनोऽपि वा। कर्त्ता वा सोऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव वा ।। ४०.

तो आत्म्याचा धनी आहे की नाही, चेतन आहे की जड, कर्ता आहे की अकर्ता, भोगणारा आहे की भोग्यच आहे—असंही त्याच्याबद्दल सांगितलं जातं.

यज्ज्ञात्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञे तु निरञ्जने। अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यत्वादहेतुनि ।। ४०.

ज्याचं ज्ञान झाल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही, त्या निर्मळ क्षेत्रज्ञाबद्दल—ते सांगता येत नाही, कारण ते न सांगता येणारं, न समजता येणारं आणि कोणत्याही कारणाने निर्माण न झालेलं आहे.

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवाप्यत्वाच्च सर्वशः। नाभिलिम्पति तत्तत्त्वं सम्प्राप्य मनसा सह ।। ४०.

कारण ते तर्काने समजत नाही, विचारात येत नाही, पूर्णपणे मिळवता येत नाही; ते सत्य, मनासह मिळविल्यावर, कधीही कलुषित होत नाही.