वायुपुराणम्

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः। समासात्संवृते ज्ञाने संवृतेषु च कर्म्मसु ।। ४०.

हा जीव सर्व प्राण्यांमध्ये प्राणस्थानांमध्येच असतो. जेव्हा ज्ञान अडथळा येतो, तेव्हा कर्मांनाही अडथळा येतो.

स जीवोऽनभ्यधिष्टानः कर्म्मभिः स्वैः पुराकृतैः। अष्टाङ्गप्राणवृत्तीर्वै स विच्यावयते पुनः ।। ४०.

तो जीव, आता कोणत्याही आधाराविना, आपल्या पूर्वीच्या कर्मांमुळे, पुन्हा एकदा आठ प्रकारच्या प्राणवृत्तींना हलवतो.

शरीरं प्रजहंसो वै निरुच्छ्वासस्ततो भवेत्। एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते ।। ४०.

जेव्हा जीव शरीर सोडतो, तेव्हा श्वास घेणं थांबतं. अशा रीतीने, प्राणांनी सोडलेला जीव 'मृत' म्हणतात.

यथेह लोके खद्योतं नीयमानमितस्ततः । रञ्जनं तद्वधे यत्तु नेता नेता न विद्यते ।। ४०.

जसं या जगात काजवा इकडून तिकडे नेला जातो, तसं रंगाच्या बाबतीतही कुणी नेणारा किंवा मार्गदर्शक नसतो.

तृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम्। शब्दाद्ये विषये दोषविषये पञ्चलक्षणे ।। ४०.

तृष्णा संपणे हे तिसरं मुक्तीचं लक्षण सांगितलं आहे. शब्द वगैरे पाच विषयांमध्ये दोष असतात.

अप्रद्वेषोऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् । वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च ।। ४०.

द्वेष न ठेवणे, आसक्ती न ठेवणे, आनंद व दुःख टाळणे — हेच विरक्तीचे आणि मूळ प्रकृतींच्या विलयनाचे कारण आहे.

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम्। अव्यक्ताद्यस्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्लयाः ।। ४०.

आधी सांगितल्याप्रमाणे आठ मूळ प्रकृती समजाव्यात; अव्यक्तापासून स्थूल भूतांपर्यंत, त्यांचा लय म्हणजे प्रकृतींचा शेवट होय.

वर्णाश्रमाचारयुक्ताः शिष्टाः शास्त्राविरोधिनः। वर्णाश्रमाणां धर्म्मोऽयं देवस्थानेषु कारणम् ।। ४०.

जे लोक वर्णाश्रमाच्या आचारात स्थित आहेत, शास्त्रविरोध करत नाहीत — हाच वर्णाश्रमधर्म आहे आणि देवस्थानांमध्ये त्यांची उपस्थिती यासाठीच आहे.

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता। ऐश्वर्य्यमणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम् ।। ४०.

ब्रह्मापासून पिशाचांपर्यंत आठ देवतांची ठिकाणे आहेत; ऐश्वर्य, अणिमादी शक्ती हेच त्याचे कारण असून, त्यात आठ गुणांची वैशिष्ट्ये आहेत.

निमित्तमप्रतीघात इष्टे शब्दादिलक्षणे। अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम् ।। ४०.

इच्छित गुणधर्म जसे शब्द इत्यादींमध्ये कारण अडथळा न येता कार्य करते; ही आठ रूपे आपापल्या क्रमाने नैसर्गिक आहेत.

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्यन्ते गणमात्रात्मकानि तु। प्रावृट्‌काले पृथक्त्वेन पश्यन्तीह न चक्षुषा ।। ४०.

ती केवळ समूहस्वरूप असलेली तत्त्वे क्षेत्रज्ञाशी जुळतात; पावसाळ्यात ती डोळ्यांनी वेगळी दिसत नाहीत.

पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा। श्वाविति श्वानपानश्च योनीः प्रविशतस्तथा ।। ४०.

परंतु सिद्ध लोक असे जीव दिव्य दृष्टीने पाहतात; तसेच, कुत्रा किंवा कुत्रा खाणारा म्हणून ते वेगवेगळ्या योनींमध्ये प्रवेश करतात.

तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्ताच्च धावतोऽपि यथाक्रमम्। जीवप्राणास्तथा लिङ्गं कारणञ्च चतुष्टयम् ।।. ४०.

जिवाचे प्राण, लिंग आणि चार कारणे — हे सर्व तिरके, वर, खाली अशा सर्व दिशांना फिरतात.

पर्य्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सोऽभिलिख्यते। व्यक्ताव्यक्ते प्रमाणोऽयं स वै रूपं तु कृत्स्नशः ।। ४०.

एकाच अर्थाचे अनेक समानार्थी शब्द त्याला वर्णन करतात; व्यक्त आणि अव्यक्त यात हेच प्रमाण असून, हेच पूर्ण स्वरूप आहे.

अव्यक्तान्त गृहीतं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितञ्च यत् । एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्त्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते ।। ४०.

अव्यक्तापर्यंत जे क्षेत्रज्ञाच्या अधीन आहे, ते ओळखून, शुद्ध होऊन, खरा ज्ञानी तोच म्हणवतो.

नष्टञ्चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शनम्। यथेष्टं परिनिर्य्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते ।। ४०.

जेव्हा सत्य हरवते, तेव्हा तत्त्वांचे तत्त्वदर्शन जसे आहे तसे होते; शरीर तुटल्यावर आणि विश्रांती मिळाल्यावर इच्छेनुसार पूर्णपणे निघून जातो.

भिद्यते करणञ्चापि ह्यव्यक्ताज्ञानिनस्ततः। मुक्तो गुणशरीरेण प्राणाद्येन तु सर्वशः ।। ४०.

अव्यक्ताचे ज्ञान नसलेल्या माणसाचे करण तुटते; पण मुक्त झालेला सर्व गुणांच्या शरीरातून आणि प्राणांपासून पूर्णपणे मुक्त होतो.

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे बीजे यथाङ्कुरः। जीविकः सर्वसंसाराद्बीजशारीरमानसः ।। ४०.

जसे जळलेल्या बियेतून अंकुर येत नाही, तसेच हा दुसरे शरीर घेत नाही; ज्याचे बीज आणि मन हेच शरीर आहे, तो सर्व संसारातून मुक्त होतो.

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाच्छुद्धः प्रकृतिं सोऽनुवर्त्तते। प्रकृतिं सत्यमित्याहु र्विकारोऽनृतमुच्यते ।। ४०.

चौदा ज्ञानांमुळे शुद्ध झाल्यावर तो प्रकृतीचे अनुसरण करतो; प्रकृतीच सत्य आहे असे म्हणतात, आणि विकार हे असत्य आहे असे सांगतात.

तत्सद्भावोऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्यमुच्यते। अनामरूपक्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते ।। ४०.

त्या विकाराचे अस्तित्व असत्य समजावे; खरे अस्तित्व हेच सत्य आहे. नाव-रूप नसलेला क्षेत्रज्ञ नाव-रूपरहितच म्हणतात.

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते। क्षेत्रप्रत्ययतो यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते ।। ४०.

जो क्षेत्र जाणतो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; क्षेत्राच्या ज्ञानामुळे क्षेत्रज्ञ शुभ मानला जातो.

क्षेत्रज्ञः स्मर्य्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते। क्षेत्रत्वप्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययी सदा ।। ४०.

म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात आणि क्षेत्र जाणणाऱ्यांनी क्षेत्र समजावले जाते; क्षेत्रपणाचा अनुभव दिसतो आणि क्षेत्रज्ञ नेहमी जाणणारा असतो.

क्षयणात् करणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च। भोज्यत्वाद्विषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः ।। ४०.

क्षय, करण, जखम आणि रक्षण, तसेच भोग्य आणि विषय म्हणून — या सर्व कारणांनी क्षेत्रज्ञ क्षेत्र असे ओळखतात.

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं विलक्षणम्। विकारलक्षणं तद्वै साक्षरक्षरमेव च ।। ४०.

महत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंत, सर्व गोष्टी त्यांच्या वेगळेपणासह बदलत जातात; हेच नाशवान आणि नाशरहित असं म्हटलं जातं.

तमेव च विकारन्तु यस्माद्वै क्षरते पुनः। तस्माच्च कारणाच्चैव क्षरमित्यभिधीयते ।। ४०.

कारण त्या बदलाला पुन्हा नाश येतो, म्हणून त्याला नाशवान असं म्हणतात; आणि त्या कारणामुळेच त्याला नाशवान असं नाव पडलं आहे.

सुखदुःखमोहभावा भोज्यमित्यभिधीयते। अचेतत्वाद्धि विषयस्तद्धि धर्म्मविभुः स्मृतः ।। ४०.

सुख, दुःख आणि मोह हे भोग्य मानले जातात; कारण ते जड आहे, म्हणून तो विषय गुणांनी व्यापलेला असतो असं म्हटलं जातं.

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतन्तु तत्। अक्षरं तेन चाप्युक्तमक्षीणत्वात्तथैव च ।। ४०.

जे नष्ट होत नाही, नाश पावत नाही, जरी त्यातून बदल निर्माण होतो, त्याला नाशरहित असं म्हणतात, कारण त्याचं कधीही क्षय होत नाही.

यस्मात्पुर्य्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते। पुरप्रत्ययिको यस्मात्पूरुषेत्यभिधीयते ।। ४०.

शरीररूपी नगरीत जो वास करतो, त्याला पुरुष म्हणतात; आणि नगरीशी संबंधित असल्यामुळेही त्याला पुरुष असं नाव आहे.

पुरुषं कथयस्वाथ कथन्तज्ज्ञैर्विभाष्यते। शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञानाज्ञानविवर्जितः ।। ४०.

आता पुरुष कसा आहे ते सांग; ज्ञानी लोक त्याचं कसं वर्णन करतात? तो शुद्ध, निर्मळ, गुणरहित भासणारा, ज्ञान-अज्ञानापासून दूर असा आहे.