वायुपुराणम्

पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात्। लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवत्यात्तु निरञ्जनम् ।। ४०.

पहिली मुक्ती ज्ञानामुळे वेगळेपण येण्यात आहे, दुसरी आसक्ती नष्ट झाल्यामुळे मिळते; सूक्ष्म देह नाहीसा झाला की कैवल्य, आणि त्या कैवल्यातून निर्मळ अवस्था मिळते.

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु ततो नेता न विद्यते। तृष्णाक्षयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् ।। ४०.

निर्मळपणामुळे तो शुद्ध होतो; म्हणून त्याला कुणी मार्गदर्शक लागत नाही. तृष्णा संपली की तिसरं मुक्तीचं कारण पूर्ण होतं.

निमित्तमप्रतीघाते इष्टशब्दादिलक्षणे। अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम् ।। ४०.

जेव्हा 'इच्छित' वगैरे शब्दांनी सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये अडथळा राहत नाही, तेव्हा त्या आठही रूपं नैसर्गिकपणे क्रमाने प्रकट होतात.

क्षेत्रज्ञेष्ववसज्यन्ते गुणमात्रात्मकानि तु। अत उर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात् ।। ४०.

ही रूपं क्षेत्रज्ञांमध्ये, म्हणजेच गुणधर्मांच्या स्वरूपातच, स्थिर असतात. आता मी दोषांचं दर्शन करून मिळणाऱ्या वैराग्याचं स्पष्टीकरण देतो.

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे। अप्रद्वेषोऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात् ।। ४०.

दैवी आणि मानवी अशा दोन्ही प्रकारच्या पाच विषयांमध्ये, त्यांच्या दोषांचं निरीक्षण करून द्वेष किंवा आसक्ती ठेवू नये.

तापप्रीतिविषादानां कार्य्यन्तु परिवर्जनम्। एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत् ।। ४०.

ताप, आनंद आणि दुःख यांचा परिणाम टाळावा. अशा रीतीने वैराग्य स्वीकारल्यावर देहधारी माणूस 'माझं'पणा सोडतो.

अनित्यमशिवं दुःखमिति बुद्ध्यानुचिन्त्य च। विशुद्धं कार्य्यकरणं सत्वाभ्येति तरान्तु यः ।। ४०.

हे नश्वर, अशुभ आणि दुःखद आहे असं बुद्धीने विचार करून, जो शुद्ध कर्म आणि साधनांकडे वळतो, तो श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.

परिपव्ककषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति। ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा ।। ४०.

ज्याचे दोष पूर्णपणे निवळले आहेत, तो सर्व दोष स्पष्टपणे पाहतो. त्यामुळे मृत्यूसमयी, त्या दोषांमुळे काही कारणं उद्भवतात.

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः। स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै ।। ४०.

शरीरातील उष्णता, तीव्र वाऱ्यामुळे हलते आणि ती शरीरात राहून सर्व दोषांना अडथळा आणते.

प्राणस्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च। शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वन्तु क्रमते ततः ।। ४०.

ती प्राणांची स्थानं फोडते, मर्मस्थानं छेदते आणि त्यांना ओलांडते; थंडीमुळे वायू अस्वस्थ होतो आणि मग वरच्या दिशेने जातो.

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः। समासात्संवृते ज्ञाने संवृतेषु च कर्म्मसु ।। ४०.

हा जीव सर्व प्राण्यांमध्ये प्राणस्थानांमध्येच असतो. जेव्हा ज्ञान अडथळा येतो, तेव्हा कर्मांनाही अडथळा येतो.

स जीवोऽनभ्यधिष्टानः कर्म्मभिः स्वैः पुराकृतैः। अष्टाङ्गप्राणवृत्तीर्वै स विच्यावयते पुनः ।। ४०.

तो जीव, आता कोणत्याही आधाराविना, आपल्या पूर्वीच्या कर्मांमुळे, पुन्हा एकदा आठ प्रकारच्या प्राणवृत्तींना हलवतो.

शरीरं प्रजहंसो वै निरुच्छ्वासस्ततो भवेत्। एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते ।। ४०.

जेव्हा जीव शरीर सोडतो, तेव्हा श्वास घेणं थांबतं. अशा रीतीने, प्राणांनी सोडलेला जीव 'मृत' म्हणतात.

यथेह लोके खद्योतं नीयमानमितस्ततः । रञ्जनं तद्वधे यत्तु नेता नेता न विद्यते ।। ४०.

जसं या जगात काजवा इकडून तिकडे नेला जातो, तसं रंगाच्या बाबतीतही कुणी नेणारा किंवा मार्गदर्शक नसतो.

तृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम्। शब्दाद्ये विषये दोषविषये पञ्चलक्षणे ।। ४०.

तृष्णा संपणे हे तिसरं मुक्तीचं लक्षण सांगितलं आहे. शब्द वगैरे पाच विषयांमध्ये दोष असतात.

अप्रद्वेषोऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् । वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च ।। ४०.

द्वेष न ठेवणे, आसक्ती न ठेवणे, आनंद व दुःख टाळणे — हेच विरक्तीचे आणि मूळ प्रकृतींच्या विलयनाचे कारण आहे.

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम्। अव्यक्ताद्यस्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्लयाः ।। ४०.

आधी सांगितल्याप्रमाणे आठ मूळ प्रकृती समजाव्यात; अव्यक्तापासून स्थूल भूतांपर्यंत, त्यांचा लय म्हणजे प्रकृतींचा शेवट होय.

वर्णाश्रमाचारयुक्ताः शिष्टाः शास्त्राविरोधिनः। वर्णाश्रमाणां धर्म्मोऽयं देवस्थानेषु कारणम् ।। ४०.

जे लोक वर्णाश्रमाच्या आचारात स्थित आहेत, शास्त्रविरोध करत नाहीत — हाच वर्णाश्रमधर्म आहे आणि देवस्थानांमध्ये त्यांची उपस्थिती यासाठीच आहे.

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता। ऐश्वर्य्यमणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम् ।। ४०.

ब्रह्मापासून पिशाचांपर्यंत आठ देवतांची ठिकाणे आहेत; ऐश्वर्य, अणिमादी शक्ती हेच त्याचे कारण असून, त्यात आठ गुणांची वैशिष्ट्ये आहेत.

निमित्तमप्रतीघात इष्टे शब्दादिलक्षणे। अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम् ।। ४०.

इच्छित गुणधर्म जसे शब्द इत्यादींमध्ये कारण अडथळा न येता कार्य करते; ही आठ रूपे आपापल्या क्रमाने नैसर्गिक आहेत.

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्यन्ते गणमात्रात्मकानि तु। प्रावृट्‌काले पृथक्त्वेन पश्यन्तीह न चक्षुषा ।। ४०.

ती केवळ समूहस्वरूप असलेली तत्त्वे क्षेत्रज्ञाशी जुळतात; पावसाळ्यात ती डोळ्यांनी वेगळी दिसत नाहीत.

पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा। श्वाविति श्वानपानश्च योनीः प्रविशतस्तथा ।। ४०.

परंतु सिद्ध लोक असे जीव दिव्य दृष्टीने पाहतात; तसेच, कुत्रा किंवा कुत्रा खाणारा म्हणून ते वेगवेगळ्या योनींमध्ये प्रवेश करतात.

तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्ताच्च धावतोऽपि यथाक्रमम्। जीवप्राणास्तथा लिङ्गं कारणञ्च चतुष्टयम् ।।. ४०.

जिवाचे प्राण, लिंग आणि चार कारणे — हे सर्व तिरके, वर, खाली अशा सर्व दिशांना फिरतात.

पर्य्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सोऽभिलिख्यते। व्यक्ताव्यक्ते प्रमाणोऽयं स वै रूपं तु कृत्स्नशः ।। ४०.

एकाच अर्थाचे अनेक समानार्थी शब्द त्याला वर्णन करतात; व्यक्त आणि अव्यक्त यात हेच प्रमाण असून, हेच पूर्ण स्वरूप आहे.

अव्यक्तान्त गृहीतं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितञ्च यत् । एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्त्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते ।। ४०.

अव्यक्तापर्यंत जे क्षेत्रज्ञाच्या अधीन आहे, ते ओळखून, शुद्ध होऊन, खरा ज्ञानी तोच म्हणवतो.

नष्टञ्चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शनम्। यथेष्टं परिनिर्य्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते ।। ४०.

जेव्हा सत्य हरवते, तेव्हा तत्त्वांचे तत्त्वदर्शन जसे आहे तसे होते; शरीर तुटल्यावर आणि विश्रांती मिळाल्यावर इच्छेनुसार पूर्णपणे निघून जातो.

भिद्यते करणञ्चापि ह्यव्यक्ताज्ञानिनस्ततः। मुक्तो गुणशरीरेण प्राणाद्येन तु सर्वशः ।। ४०.

अव्यक्ताचे ज्ञान नसलेल्या माणसाचे करण तुटते; पण मुक्त झालेला सर्व गुणांच्या शरीरातून आणि प्राणांपासून पूर्णपणे मुक्त होतो.

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे बीजे यथाङ्कुरः। जीविकः सर्वसंसाराद्बीजशारीरमानसः ।। ४०.

जसे जळलेल्या बियेतून अंकुर येत नाही, तसेच हा दुसरे शरीर घेत नाही; ज्याचे बीज आणि मन हेच शरीर आहे, तो सर्व संसारातून मुक्त होतो.

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाच्छुद्धः प्रकृतिं सोऽनुवर्त्तते। प्रकृतिं सत्यमित्याहु र्विकारोऽनृतमुच्यते ।। ४०.

चौदा ज्ञानांमुळे शुद्ध झाल्यावर तो प्रकृतीचे अनुसरण करतो; प्रकृतीच सत्य आहे असे म्हणतात, आणि विकार हे असत्य आहे असे सांगतात.