वायुपुराणम्

इत्येष वैषयो रागः सम्भूत्याः कारणं स्मृतम्। ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारे ह्याधिभौतिके। अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानन्तु विवर्जयेत् ।। ४०.

म्हणूनच विषयांमध्ये असलेली आसक्ती ही जन्ममरणाच्या फेराची कारणीभूत आहे, ब्रह्मापासून वनस्पतींपर्यंत; म्हणून, जी अज्ञानामुळे होते ती अज्ञान सोडावी.

यस्य चार्षं न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च। वर्णाश्रमविरोधी यः शिष्टशास्त्रविरोधकः ।। ४०.

जो ऋषींच्या प्रमाणाला मानत नाही, सज्जनांच्या आचाराला मानत नाही, वर्णाश्रमाच्या कर्तव्यांना विरोध करतो आणि ज्ञानींच्या शिकवणीला नाकारतो—

एष मार्गो हि निरधितिर्यग्योनौ च कारणम्। तिर्यग्योनिगतञ्चैव कारणं स निरुच्यते ।। ४०.

हा मार्ग मुळातच आधारहीन आहे आणि पशूयोनीत जन्म घेण्याचं कारण आहे; पशूयोनीत जाण्याचं कारण असं सांगितलं आहे.

विविधा यातना स्थाने तिर्यग्योनौ च षड्विधे। कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः ।। ४०.

पशूयोनीत विविध प्रकारची, सहा प्रकारची दुःखं आहेत; या सर्व ठिकाणी पूर्णपणे अडथळा असतो.

अनैश्वर्य्यन्तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम् । इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा ।। ४०.

संपूर्ण सामर्थ्याचा अभाव हा अडथळ्याचाच स्वरूप आहे असं मानलं जातं; हीच तमोगुणी वृत्ती असून, ती सर्व जीवांत चार प्रकारची असते.

सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथा सत्त्वप्रदर्शनात्। तत्त्वानाञ्च तथा तत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् ।। ४०.

मन जेव्हा शुद्धतेत स्थिर राहतं, तेव्हा शुद्धतेचं दर्शन झाल्यामुळे असं होतं; त्याचप्रमाणे, तत्त्वांची खरी ओळख तत्त्वदर्शनाने होते.

सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतज्ज्ञानार्थदर्शनम्। नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योगमुच्यते ।। ४०.

शुद्धता आणि क्षेत्रज्ञ यांचं वैविध्य हे ज्ञानाच्या हेतूचं दर्शन आहे; वैविध्याचं दर्शन म्हणजे ज्ञान, आणि ज्ञानातूनच एकत्व साधता येतं.

तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च । संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते ।। ४०.

त्याच्यामुळे बंधन हे खरं बंधन होतं, आणि त्याच्यामुळेच मुक्तीही होते. संसारातली गुंतवणूक संपली की, मुक्त झालेला जीव सूक्ष्म देहातूनही सुटतो.

निःसम्बन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते। स्वात्मव्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते ।। ४०.

जो कोणत्याही संबंधांशिवाय आणि जाणीवेशिवाय असतो, तो फक्त स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहतो. स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर असलेला, 'निर्गुण' किंवा 'रूपरहित' म्हणून ओळखला जातो.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञानमोक्षयो। स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः ।। ४०.

अशा प्रकारे ज्ञान आणि मुक्तीचं स्वरूप थोडक्यात सांगितलं. आणि तत्वज्ञ लोकांनी मुक्तीचे तीन प्रकार सांगितले आहेत.

पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात्। लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवत्यात्तु निरञ्जनम् ।। ४०.

पहिली मुक्ती ज्ञानामुळे वेगळेपण येण्यात आहे, दुसरी आसक्ती नष्ट झाल्यामुळे मिळते; सूक्ष्म देह नाहीसा झाला की कैवल्य, आणि त्या कैवल्यातून निर्मळ अवस्था मिळते.

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु ततो नेता न विद्यते। तृष्णाक्षयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् ।। ४०.

निर्मळपणामुळे तो शुद्ध होतो; म्हणून त्याला कुणी मार्गदर्शक लागत नाही. तृष्णा संपली की तिसरं मुक्तीचं कारण पूर्ण होतं.

निमित्तमप्रतीघाते इष्टशब्दादिलक्षणे। अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम् ।। ४०.

जेव्हा 'इच्छित' वगैरे शब्दांनी सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये अडथळा राहत नाही, तेव्हा त्या आठही रूपं नैसर्गिकपणे क्रमाने प्रकट होतात.

क्षेत्रज्ञेष्ववसज्यन्ते गुणमात्रात्मकानि तु। अत उर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात् ।। ४०.

ही रूपं क्षेत्रज्ञांमध्ये, म्हणजेच गुणधर्मांच्या स्वरूपातच, स्थिर असतात. आता मी दोषांचं दर्शन करून मिळणाऱ्या वैराग्याचं स्पष्टीकरण देतो.

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे। अप्रद्वेषोऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात् ।। ४०.

दैवी आणि मानवी अशा दोन्ही प्रकारच्या पाच विषयांमध्ये, त्यांच्या दोषांचं निरीक्षण करून द्वेष किंवा आसक्ती ठेवू नये.

तापप्रीतिविषादानां कार्य्यन्तु परिवर्जनम्। एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत् ।। ४०.

ताप, आनंद आणि दुःख यांचा परिणाम टाळावा. अशा रीतीने वैराग्य स्वीकारल्यावर देहधारी माणूस 'माझं'पणा सोडतो.

अनित्यमशिवं दुःखमिति बुद्ध्यानुचिन्त्य च। विशुद्धं कार्य्यकरणं सत्वाभ्येति तरान्तु यः ।। ४०.

हे नश्वर, अशुभ आणि दुःखद आहे असं बुद्धीने विचार करून, जो शुद्ध कर्म आणि साधनांकडे वळतो, तो श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.

परिपव्ककषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति। ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा ।। ४०.

ज्याचे दोष पूर्णपणे निवळले आहेत, तो सर्व दोष स्पष्टपणे पाहतो. त्यामुळे मृत्यूसमयी, त्या दोषांमुळे काही कारणं उद्भवतात.

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः। स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै ।। ४०.

शरीरातील उष्णता, तीव्र वाऱ्यामुळे हलते आणि ती शरीरात राहून सर्व दोषांना अडथळा आणते.

प्राणस्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च। शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वन्तु क्रमते ततः ।। ४०.

ती प्राणांची स्थानं फोडते, मर्मस्थानं छेदते आणि त्यांना ओलांडते; थंडीमुळे वायू अस्वस्थ होतो आणि मग वरच्या दिशेने जातो.

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः। समासात्संवृते ज्ञाने संवृतेषु च कर्म्मसु ।। ४०.

हा जीव सर्व प्राण्यांमध्ये प्राणस्थानांमध्येच असतो. जेव्हा ज्ञान अडथळा येतो, तेव्हा कर्मांनाही अडथळा येतो.

स जीवोऽनभ्यधिष्टानः कर्म्मभिः स्वैः पुराकृतैः। अष्टाङ्गप्राणवृत्तीर्वै स विच्यावयते पुनः ।। ४०.

तो जीव, आता कोणत्याही आधाराविना, आपल्या पूर्वीच्या कर्मांमुळे, पुन्हा एकदा आठ प्रकारच्या प्राणवृत्तींना हलवतो.

शरीरं प्रजहंसो वै निरुच्छ्वासस्ततो भवेत्। एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते ।। ४०.

जेव्हा जीव शरीर सोडतो, तेव्हा श्वास घेणं थांबतं. अशा रीतीने, प्राणांनी सोडलेला जीव 'मृत' म्हणतात.

यथेह लोके खद्योतं नीयमानमितस्ततः । रञ्जनं तद्वधे यत्तु नेता नेता न विद्यते ।। ४०.

जसं या जगात काजवा इकडून तिकडे नेला जातो, तसं रंगाच्या बाबतीतही कुणी नेणारा किंवा मार्गदर्शक नसतो.

तृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम्। शब्दाद्ये विषये दोषविषये पञ्चलक्षणे ।। ४०.

तृष्णा संपणे हे तिसरं मुक्तीचं लक्षण सांगितलं आहे. शब्द वगैरे पाच विषयांमध्ये दोष असतात.

अप्रद्वेषोऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् । वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च ।। ४०.

द्वेष न ठेवणे, आसक्ती न ठेवणे, आनंद व दुःख टाळणे — हेच विरक्तीचे आणि मूळ प्रकृतींच्या विलयनाचे कारण आहे.

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम्। अव्यक्ताद्यस्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्लयाः ।। ४०.

आधी सांगितल्याप्रमाणे आठ मूळ प्रकृती समजाव्यात; अव्यक्तापासून स्थूल भूतांपर्यंत, त्यांचा लय म्हणजे प्रकृतींचा शेवट होय.

वर्णाश्रमाचारयुक्ताः शिष्टाः शास्त्राविरोधिनः। वर्णाश्रमाणां धर्म्मोऽयं देवस्थानेषु कारणम् ।। ४०.

जे लोक वर्णाश्रमाच्या आचारात स्थित आहेत, शास्त्रविरोध करत नाहीत — हाच वर्णाश्रमधर्म आहे आणि देवस्थानांमध्ये त्यांची उपस्थिती यासाठीच आहे.

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता। ऐश्वर्य्यमणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम् ।। ४०.

ब्रह्मापासून पिशाचांपर्यंत आठ देवतांची ठिकाणे आहेत; ऐश्वर्य, अणिमादी शक्ती हेच त्याचे कारण असून, त्यात आठ गुणांची वैशिष्ट्ये आहेत.