वायुपुराणम्

प्राकृतेन च बन्धेन तथा वैकारिकेन च। दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्धोऽत्यन्तं विवर्त्तते ।। ४०.

तो जन्मजात बंधनाने, अहंकाराच्या बंधनाने आणि तिसऱ्यांदा कर्माच्या बंधनाने घट्ट बांधला जातो; त्यामुळे त्याला सतत बदलांना सामोरे जावे लागते.

इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः। अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् ।। ४०.

हे तिन्ही बंध अज्ञानामुळे निर्माण होतात असं सांगितलं आहे: नाशवंताला शाश्वत समजणं, दुःखात सुखाचा अनुभव घेणं,

अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः। येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्य्ययात् ।। ४०.

जे आपलं नाही ते आपलं समजणं, अशुद्धात शुद्धता मानणं—हे सर्व मनाचे दोष आणि ज्ञानातील चुक आहेत, जे गोंधळामुळे होतात.

रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्। अज्ञानं तमसो मूलं कर्म्मद्वयफलं रजः। कर्म्मजस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते ।। ४०.

आसक्ती आणि द्वेष यांचा नाश होणं हेच खरं ज्ञान आहे; अज्ञान हा अंधाराचा मूळ आहे, कर्माचे फळ म्हणजे राजस, आणि कर्मातूनच शरीर निर्माण होतं, ज्यामुळे मोठं दुःख मिळतं.

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणतस्तथा। पुनर्भवकरी दुःखा कर्म्मणां जायते तु सा ।। ४०.

कान, डोळे, त्वचा, जीभ आणि नाक यांपासून जे दुःख निर्माण होतं, ते पुन्हा पुन्हा कर्मामुळे जन्म घेतं आणि यातून पुन्हा जन्म मिळतो.

सतृष्णोऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्म्मणः फलैः। तैलपालीकवज्जीवस्तत्रैव परि वर्त्तते ।। ४०.

जो मूर्ख माणूस इच्छेने भरलेला असतो, तो आपल्या कर्माच्या फळात तेलाच्या दिव्यासारखा सारखा फिरत राहतो.

तस्मात्स्थूलमनर्थानामज्ञानमुपदिश्यते । तं शक्तमवधार्य्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत् ।। ४०.

म्हणूनच मोठ्या अनर्थांचं मूळ अज्ञान आहे असं सांगितलं जातं; हे समजून, एकाने ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा.

ज्ञानाद्विजयते सर्वं त्यागाद्‌बुद्धिर्विरज्यते। वैराग्याच्छुद्ध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते ।। ४०.

ज्ञानामुळे सर्व काही जिंकता येतं; त्यागामुळे बुद्धी शुद्ध होते; वैराग्यामुळेही शुद्धता येते, आणि शुद्ध स्वभावामुळे मुक्ती मिळते.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम्। अभिषङ्गाय यो यस्माद्विषयोऽप्यवशात्मनः ।। ४०.

आता मी आसक्ती सांगतो, जी सर्व जीवांना आपल्या ताब्यात घेते आणि इच्छा नसतानाही विषयांमध्ये गुंतवते.

अनिष्टमभिषङ्गं हि प्रीतितापविषादनम्। दुःखलाभे न तापञ्च सुखानुस्मरणं तथा ।। ४०.

जे नको आहे त्यात आसक्ती निर्माण झाली की, तिथे कधी आनंद, कधी दुःख, कधी निराशा येते; दुःख मिळालं तरी यात खंत नसते, पण सुखाची आठवण राहते.

इत्येष वैषयो रागः सम्भूत्याः कारणं स्मृतम्। ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारे ह्याधिभौतिके। अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानन्तु विवर्जयेत् ।। ४०.

म्हणूनच विषयांमध्ये असलेली आसक्ती ही जन्ममरणाच्या फेराची कारणीभूत आहे, ब्रह्मापासून वनस्पतींपर्यंत; म्हणून, जी अज्ञानामुळे होते ती अज्ञान सोडावी.

यस्य चार्षं न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च। वर्णाश्रमविरोधी यः शिष्टशास्त्रविरोधकः ।। ४०.

जो ऋषींच्या प्रमाणाला मानत नाही, सज्जनांच्या आचाराला मानत नाही, वर्णाश्रमाच्या कर्तव्यांना विरोध करतो आणि ज्ञानींच्या शिकवणीला नाकारतो—

एष मार्गो हि निरधितिर्यग्योनौ च कारणम्। तिर्यग्योनिगतञ्चैव कारणं स निरुच्यते ।। ४०.

हा मार्ग मुळातच आधारहीन आहे आणि पशूयोनीत जन्म घेण्याचं कारण आहे; पशूयोनीत जाण्याचं कारण असं सांगितलं आहे.

विविधा यातना स्थाने तिर्यग्योनौ च षड्विधे। कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः ।। ४०.

पशूयोनीत विविध प्रकारची, सहा प्रकारची दुःखं आहेत; या सर्व ठिकाणी पूर्णपणे अडथळा असतो.

अनैश्वर्य्यन्तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम् । इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा ।। ४०.

संपूर्ण सामर्थ्याचा अभाव हा अडथळ्याचाच स्वरूप आहे असं मानलं जातं; हीच तमोगुणी वृत्ती असून, ती सर्व जीवांत चार प्रकारची असते.

सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथा सत्त्वप्रदर्शनात्। तत्त्वानाञ्च तथा तत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् ।। ४०.

मन जेव्हा शुद्धतेत स्थिर राहतं, तेव्हा शुद्धतेचं दर्शन झाल्यामुळे असं होतं; त्याचप्रमाणे, तत्त्वांची खरी ओळख तत्त्वदर्शनाने होते.

सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतज्ज्ञानार्थदर्शनम्। नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योगमुच्यते ।। ४०.

शुद्धता आणि क्षेत्रज्ञ यांचं वैविध्य हे ज्ञानाच्या हेतूचं दर्शन आहे; वैविध्याचं दर्शन म्हणजे ज्ञान, आणि ज्ञानातूनच एकत्व साधता येतं.

तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च । संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते ।। ४०.

त्याच्यामुळे बंधन हे खरं बंधन होतं, आणि त्याच्यामुळेच मुक्तीही होते. संसारातली गुंतवणूक संपली की, मुक्त झालेला जीव सूक्ष्म देहातूनही सुटतो.

निःसम्बन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते। स्वात्मव्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते ।। ४०.

जो कोणत्याही संबंधांशिवाय आणि जाणीवेशिवाय असतो, तो फक्त स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहतो. स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर असलेला, 'निर्गुण' किंवा 'रूपरहित' म्हणून ओळखला जातो.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञानमोक्षयो। स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः ।। ४०.

अशा प्रकारे ज्ञान आणि मुक्तीचं स्वरूप थोडक्यात सांगितलं. आणि तत्वज्ञ लोकांनी मुक्तीचे तीन प्रकार सांगितले आहेत.

पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात्। लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवत्यात्तु निरञ्जनम् ।। ४०.

पहिली मुक्ती ज्ञानामुळे वेगळेपण येण्यात आहे, दुसरी आसक्ती नष्ट झाल्यामुळे मिळते; सूक्ष्म देह नाहीसा झाला की कैवल्य, आणि त्या कैवल्यातून निर्मळ अवस्था मिळते.

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु ततो नेता न विद्यते। तृष्णाक्षयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् ।। ४०.

निर्मळपणामुळे तो शुद्ध होतो; म्हणून त्याला कुणी मार्गदर्शक लागत नाही. तृष्णा संपली की तिसरं मुक्तीचं कारण पूर्ण होतं.

निमित्तमप्रतीघाते इष्टशब्दादिलक्षणे। अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम् ।। ४०.

जेव्हा 'इच्छित' वगैरे शब्दांनी सांगितलेल्या गोष्टींमध्ये अडथळा राहत नाही, तेव्हा त्या आठही रूपं नैसर्गिकपणे क्रमाने प्रकट होतात.

क्षेत्रज्ञेष्ववसज्यन्ते गुणमात्रात्मकानि तु। अत उर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात् ।। ४०.

ही रूपं क्षेत्रज्ञांमध्ये, म्हणजेच गुणधर्मांच्या स्वरूपातच, स्थिर असतात. आता मी दोषांचं दर्शन करून मिळणाऱ्या वैराग्याचं स्पष्टीकरण देतो.

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे। अप्रद्वेषोऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात् ।। ४०.

दैवी आणि मानवी अशा दोन्ही प्रकारच्या पाच विषयांमध्ये, त्यांच्या दोषांचं निरीक्षण करून द्वेष किंवा आसक्ती ठेवू नये.

तापप्रीतिविषादानां कार्य्यन्तु परिवर्जनम्। एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत् ।। ४०.

ताप, आनंद आणि दुःख यांचा परिणाम टाळावा. अशा रीतीने वैराग्य स्वीकारल्यावर देहधारी माणूस 'माझं'पणा सोडतो.

अनित्यमशिवं दुःखमिति बुद्ध्यानुचिन्त्य च। विशुद्धं कार्य्यकरणं सत्वाभ्येति तरान्तु यः ।। ४०.

हे नश्वर, अशुभ आणि दुःखद आहे असं बुद्धीने विचार करून, जो शुद्ध कर्म आणि साधनांकडे वळतो, तो श्रेष्ठ अवस्था प्राप्त करतो.

परिपव्ककषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति। ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा ।। ४०.

ज्याचे दोष पूर्णपणे निवळले आहेत, तो सर्व दोष स्पष्टपणे पाहतो. त्यामुळे मृत्यूसमयी, त्या दोषांमुळे काही कारणं उद्भवतात.

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः। स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै ।। ४०.

शरीरातील उष्णता, तीव्र वाऱ्यामुळे हलते आणि ती शरीरात राहून सर्व दोषांना अडथळा आणते.