वायुपुराणम्

सर्वमेतत्प्रयातस्य गुणमात्रात्मकं स्मृतम्। निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् ।। ४०.

हे सर्व, शरीर सोडून गेलेल्या व्यक्तीसाठी, केवळ गुणांच्या स्वरूपाचे मानले जाते; आणि ज्ञानी, ज्यांना इंद्रिये नाहीत, त्यांच्यासाठी शुभ-अशुभ काहीही असो.

प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति। योन्यवस्था स्वभावे च देहिनां तु निषिच्यते ।। ४०.

ते सर्व पुण्य आणि पाप प्रकृतीमध्येच स्थिरावते; गर्भस्थिती आणि स्वभावानुसार, ते देहधारक जीवांना वाटले जाते.

जन्तूनां पापपुण्यन्तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम् । अव्यक्त स्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः। ये जयन्ति पुनर्देहे देहान्यत्वे तथैव च ।। ४०.

जीवांचे पुण्य आणि पाप, जे प्रकृतीमध्ये स्थिरावलेले असते, ते अव्यक्त अवस्थेत राहते; आणि जेव्हा जीव दुसऱ्या देहात जन्म घेतात, तेव्हा तेच पुण्य-पाप त्यांच्याजवळ असते.

धर्माधर्मौ तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ । करणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः ।। ४०.

सर्व जीवांचे धर्म-अधर्म हे केवळ गुणरूप असतात; प्रत्येक जण आपल्या साधनांनी, म्हणजे देहाने, येथे ते साठवतो.

सुचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः। सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः। संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते करणैः सञ्चरन्ति च ।। ४०.

सजग गुण, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले, विलीन होतात; सृष्टी, संहार आणि संसारात, जीव साधनांसह एकत्र येतात, वेगळे होतात आणि फिरतात.

राजसी तामसी चैव सात्विकी चैव वृत्तयः। गुणमात्राः प्रवर्त्तन्ते पुरुषाधिष्ठितास्त्रिधा ।। ४०.

राजस, तामस आणि सात्त्विक या तीन प्रवृत्ती, केवळ गुणरूप असतात, आणि पुरुषाच्या अधीन तीन प्रकारे कार्य करतात.

ऊर्द्ध्वं देवात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः। तयोः प्रवर्त्तकं मद्ये इहैवावर्त्तकं रजः ।। ४०.

वरच्या बाजूला दैवी स्वरूप असलेले सात्त्विक, खालच्या बाजूला तामस, आणि मध्येच येथे राजस हेच क्रियेचे आणि आवर्तनाचे कारण असते.

इत्येवं परिवर्त्तन्ते त्रयः स्रोतोगुणात्मकाः। लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता ।। ४०.

अशा प्रकारे हे तीन गुणरूप प्रवाह सर्व जगातील जीवांमध्ये फिरतात; हे ज्यांना कळते, त्यांनी त्यांच्या फळांशी आसक्ती ठेवू नये.

अविद्याप्रत्ययारम्भा आरभ्यन्ते हि मानवैः । एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभाः पापात्मिकाः स्मृताः ।। ४०.

अज्ञान आणि त्याची कारणे माणसे स्वीकारतात; या तीन प्रवृत्ती शुभ किंवा पापमय स्वरूपाच्या म्हणून ओळखल्या जातात.

तम साभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति। अतत्द्दर्शनात्सोऽथ त्रिविधं बध्यते ततः ।। ४०.

जेव्हा मनुष्य अज्ञानाच्या अंधाराने व्यापला जातो आणि वस्तू जशा आहेत तशा ओळखू शकत नाही, तेव्हा खोटं दिसल्यामुळे तो तीन प्रकारे बांधला जातो.

प्राकृतेन च बन्धेन तथा वैकारिकेन च। दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्धोऽत्यन्तं विवर्त्तते ।। ४०.

तो जन्मजात बंधनाने, अहंकाराच्या बंधनाने आणि तिसऱ्यांदा कर्माच्या बंधनाने घट्ट बांधला जातो; त्यामुळे त्याला सतत बदलांना सामोरे जावे लागते.

इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः। अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् ।। ४०.

हे तिन्ही बंध अज्ञानामुळे निर्माण होतात असं सांगितलं आहे: नाशवंताला शाश्वत समजणं, दुःखात सुखाचा अनुभव घेणं,

अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः। येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्य्ययात् ।। ४०.

जे आपलं नाही ते आपलं समजणं, अशुद्धात शुद्धता मानणं—हे सर्व मनाचे दोष आणि ज्ञानातील चुक आहेत, जे गोंधळामुळे होतात.

रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्। अज्ञानं तमसो मूलं कर्म्मद्वयफलं रजः। कर्म्मजस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते ।। ४०.

आसक्ती आणि द्वेष यांचा नाश होणं हेच खरं ज्ञान आहे; अज्ञान हा अंधाराचा मूळ आहे, कर्माचे फळ म्हणजे राजस, आणि कर्मातूनच शरीर निर्माण होतं, ज्यामुळे मोठं दुःख मिळतं.

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणतस्तथा। पुनर्भवकरी दुःखा कर्म्मणां जायते तु सा ।। ४०.

कान, डोळे, त्वचा, जीभ आणि नाक यांपासून जे दुःख निर्माण होतं, ते पुन्हा पुन्हा कर्मामुळे जन्म घेतं आणि यातून पुन्हा जन्म मिळतो.

सतृष्णोऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्म्मणः फलैः। तैलपालीकवज्जीवस्तत्रैव परि वर्त्तते ।। ४०.

जो मूर्ख माणूस इच्छेने भरलेला असतो, तो आपल्या कर्माच्या फळात तेलाच्या दिव्यासारखा सारखा फिरत राहतो.

तस्मात्स्थूलमनर्थानामज्ञानमुपदिश्यते । तं शक्तमवधार्य्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत् ।। ४०.

म्हणूनच मोठ्या अनर्थांचं मूळ अज्ञान आहे असं सांगितलं जातं; हे समजून, एकाने ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा.

ज्ञानाद्विजयते सर्वं त्यागाद्‌बुद्धिर्विरज्यते। वैराग्याच्छुद्ध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते ।। ४०.

ज्ञानामुळे सर्व काही जिंकता येतं; त्यागामुळे बुद्धी शुद्ध होते; वैराग्यामुळेही शुद्धता येते, आणि शुद्ध स्वभावामुळे मुक्ती मिळते.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम्। अभिषङ्गाय यो यस्माद्विषयोऽप्यवशात्मनः ।। ४०.

आता मी आसक्ती सांगतो, जी सर्व जीवांना आपल्या ताब्यात घेते आणि इच्छा नसतानाही विषयांमध्ये गुंतवते.

अनिष्टमभिषङ्गं हि प्रीतितापविषादनम्। दुःखलाभे न तापञ्च सुखानुस्मरणं तथा ।। ४०.

जे नको आहे त्यात आसक्ती निर्माण झाली की, तिथे कधी आनंद, कधी दुःख, कधी निराशा येते; दुःख मिळालं तरी यात खंत नसते, पण सुखाची आठवण राहते.

इत्येष वैषयो रागः सम्भूत्याः कारणं स्मृतम्। ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारे ह्याधिभौतिके। अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानन्तु विवर्जयेत् ।। ४०.

म्हणूनच विषयांमध्ये असलेली आसक्ती ही जन्ममरणाच्या फेराची कारणीभूत आहे, ब्रह्मापासून वनस्पतींपर्यंत; म्हणून, जी अज्ञानामुळे होते ती अज्ञान सोडावी.

यस्य चार्षं न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च। वर्णाश्रमविरोधी यः शिष्टशास्त्रविरोधकः ।। ४०.

जो ऋषींच्या प्रमाणाला मानत नाही, सज्जनांच्या आचाराला मानत नाही, वर्णाश्रमाच्या कर्तव्यांना विरोध करतो आणि ज्ञानींच्या शिकवणीला नाकारतो—

एष मार्गो हि निरधितिर्यग्योनौ च कारणम्। तिर्यग्योनिगतञ्चैव कारणं स निरुच्यते ।। ४०.

हा मार्ग मुळातच आधारहीन आहे आणि पशूयोनीत जन्म घेण्याचं कारण आहे; पशूयोनीत जाण्याचं कारण असं सांगितलं आहे.

विविधा यातना स्थाने तिर्यग्योनौ च षड्विधे। कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः ।। ४०.

पशूयोनीत विविध प्रकारची, सहा प्रकारची दुःखं आहेत; या सर्व ठिकाणी पूर्णपणे अडथळा असतो.

अनैश्वर्य्यन्तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम् । इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा ।। ४०.

संपूर्ण सामर्थ्याचा अभाव हा अडथळ्याचाच स्वरूप आहे असं मानलं जातं; हीच तमोगुणी वृत्ती असून, ती सर्व जीवांत चार प्रकारची असते.

सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथा सत्त्वप्रदर्शनात्। तत्त्वानाञ्च तथा तत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् ।। ४०.

मन जेव्हा शुद्धतेत स्थिर राहतं, तेव्हा शुद्धतेचं दर्शन झाल्यामुळे असं होतं; त्याचप्रमाणे, तत्त्वांची खरी ओळख तत्त्वदर्शनाने होते.

सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतज्ज्ञानार्थदर्शनम्। नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योगमुच्यते ।। ४०.

शुद्धता आणि क्षेत्रज्ञ यांचं वैविध्य हे ज्ञानाच्या हेतूचं दर्शन आहे; वैविध्याचं दर्शन म्हणजे ज्ञान, आणि ज्ञानातूनच एकत्व साधता येतं.

तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च । संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते ।। ४०.

त्याच्यामुळे बंधन हे खरं बंधन होतं, आणि त्याच्यामुळेच मुक्तीही होते. संसारातली गुंतवणूक संपली की, मुक्त झालेला जीव सूक्ष्म देहातूनही सुटतो.

निःसम्बन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते। स्वात्मव्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते ।। ४०.

जो कोणत्याही संबंधांशिवाय आणि जाणीवेशिवाय असतो, तो फक्त स्वतःच्या स्वरूपातच स्थिर राहतो. स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर असलेला, 'निर्गुण' किंवा 'रूपरहित' म्हणून ओळखला जातो.