वायुपुराणम्

यदा प्रवर्त्तते चैषां भेदानां चैव संयमाः। स्वभावकारिताः सर्वे कालेन महता तदा ।। ४०.

जेव्हा या भेदांची क्रिया सुरू होते, तेव्हा ती सर्व त्यांच्या स्वभावामुळे आणि त्या वेळी महाकाळामुळे घडते.

निवर्त्तते तदा तस्य स्थितिरागः स्वयम्भुवः। सहसा योज्यकैः सर्वैर्ब्रह्मलोक निवासिभिः ।। ४०.

त्या वेळी स्वयंभूंच्या अस्तित्वाशी असलेली आसक्ती अचानक ब्रह्मलोकातील सर्व रहिवाशांच्या प्रयत्नांनी नाहीशी होते.

विनिवृत्ते तदा रागे स्थितावात्मनिवासिनाम्। तत्कालवासिनां तेषां तदा तद्दोषदर्शिनाम् ।। ४०.

त्या आसक्तीचा नाश झाल्यावर, आत्म्यात स्थिर राहणाऱ्यांची, त्या वेळी तिथे असणाऱ्यांची आणि त्या दोषाचा अनुभव घेणाऱ्यांची ती स्थितीही संपते.

उत्पद्यतेऽथ वैराग्यमात्मवाद प्रणाशनम्। भोज्यभोक्तृत्वनानात्वे तेषां तद्भवदर्शिनाम् ।। ४०.

मग वैराग्य उत्पन्न होते, जे आत्मभावाचा नाश करते; भोगणारा आणि भोग्य यात वेगळेपण पाहणाऱ्यांना ते वेगळेपणही नाहीसे होते.

पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः। प्रकृतौ करणा नीताः सर्वे नानाप्रदर्शिनः ।। ४०.

स्वतःच्या वेगळ्या ज्ञानामुळे, ब्रह्मलोकातील क्षेत्रज्ञ सर्वजण, त्यांच्या विविध रूपे दाखवणाऱ्या साधनांसह, प्रकृतीमध्ये विलीन होतात.

स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्ता दर्शनात्मकाः। शुद्धा निरञ्जनाः सर्वे चेतनाचेतनास्तथा ।। ४०.

ते सर्वजण फक्त स्वतःच्या आत्म्यातच शांतपणे स्थिर राहतात; ते सर्व निर्मळ, कलंकरहित असतात, जाणीव असलेले आणि नसलेले दोन्ही प्रकारचे जीवही तिथेच असतात.

तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृता नागामिनस्तु ते। निर्गुणत्वानिरात्मानः प्रकृत्यन्ते व्यतिक्रमात् ।। ४०.

तिथेच ते पूर्ण मुक्त मानले जातात, पुन्हा जन्म घेत नाहीत; गुणरहित आणि निरात्मा असल्याने, ते प्रकृतीमध्ये विलीन होतात.

इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयम्भुवः। भिद्यन्ते सर्वभूतानां करणानि प्रसंयमे ।। ४०.

अशा प्रकारे स्वयंभूंचा हा मूळ संहार सांगितला गेला; सर्व जीवांच्या साधने संयमातच विलीन होतात.

इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां करणैः सह। तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्त्तको द्विजाः ।। ४०.

हेच तत्त्वांचे आणि साधनांचे संयमन आहे; हे तत्त्वांचे संयमनच आवर्तक संहार म्हणून ओळखले जाते, हे द्विजांनो.

सूत उवाच।। धर्माधर्मौ तपो ज्ञानं शुभे सत्यानृते तथा। ऊर्द्ध्व भावो ह्यधोभावो सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।। ४०.

सूते म्हणाले: धर्म, अधर्म, तप, ज्ञान, शुभ, अशुभ, सत्य, असत्य, वरच्या आणि खालच्या प्रवृत्ती, सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय—

सर्वमेतत्प्रयातस्य गुणमात्रात्मकं स्मृतम्। निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् ।। ४०.

हे सर्व, शरीर सोडून गेलेल्या व्यक्तीसाठी, केवळ गुणांच्या स्वरूपाचे मानले जाते; आणि ज्ञानी, ज्यांना इंद्रिये नाहीत, त्यांच्यासाठी शुभ-अशुभ काहीही असो.

प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति। योन्यवस्था स्वभावे च देहिनां तु निषिच्यते ।। ४०.

ते सर्व पुण्य आणि पाप प्रकृतीमध्येच स्थिरावते; गर्भस्थिती आणि स्वभावानुसार, ते देहधारक जीवांना वाटले जाते.

जन्तूनां पापपुण्यन्तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम् । अव्यक्त स्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः। ये जयन्ति पुनर्देहे देहान्यत्वे तथैव च ।। ४०.

जीवांचे पुण्य आणि पाप, जे प्रकृतीमध्ये स्थिरावलेले असते, ते अव्यक्त अवस्थेत राहते; आणि जेव्हा जीव दुसऱ्या देहात जन्म घेतात, तेव्हा तेच पुण्य-पाप त्यांच्याजवळ असते.

धर्माधर्मौ तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ । करणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः ।। ४०.

सर्व जीवांचे धर्म-अधर्म हे केवळ गुणरूप असतात; प्रत्येक जण आपल्या साधनांनी, म्हणजे देहाने, येथे ते साठवतो.

सुचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः। सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः। संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते करणैः सञ्चरन्ति च ।। ४०.

सजग गुण, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले, विलीन होतात; सृष्टी, संहार आणि संसारात, जीव साधनांसह एकत्र येतात, वेगळे होतात आणि फिरतात.

राजसी तामसी चैव सात्विकी चैव वृत्तयः। गुणमात्राः प्रवर्त्तन्ते पुरुषाधिष्ठितास्त्रिधा ।। ४०.

राजस, तामस आणि सात्त्विक या तीन प्रवृत्ती, केवळ गुणरूप असतात, आणि पुरुषाच्या अधीन तीन प्रकारे कार्य करतात.

ऊर्द्ध्वं देवात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः। तयोः प्रवर्त्तकं मद्ये इहैवावर्त्तकं रजः ।। ४०.

वरच्या बाजूला दैवी स्वरूप असलेले सात्त्विक, खालच्या बाजूला तामस, आणि मध्येच येथे राजस हेच क्रियेचे आणि आवर्तनाचे कारण असते.

इत्येवं परिवर्त्तन्ते त्रयः स्रोतोगुणात्मकाः। लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता ।। ४०.

अशा प्रकारे हे तीन गुणरूप प्रवाह सर्व जगातील जीवांमध्ये फिरतात; हे ज्यांना कळते, त्यांनी त्यांच्या फळांशी आसक्ती ठेवू नये.

अविद्याप्रत्ययारम्भा आरभ्यन्ते हि मानवैः । एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभाः पापात्मिकाः स्मृताः ।। ४०.

अज्ञान आणि त्याची कारणे माणसे स्वीकारतात; या तीन प्रवृत्ती शुभ किंवा पापमय स्वरूपाच्या म्हणून ओळखल्या जातात.

तम साभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति। अतत्द्दर्शनात्सोऽथ त्रिविधं बध्यते ततः ।। ४०.

जेव्हा मनुष्य अज्ञानाच्या अंधाराने व्यापला जातो आणि वस्तू जशा आहेत तशा ओळखू शकत नाही, तेव्हा खोटं दिसल्यामुळे तो तीन प्रकारे बांधला जातो.

प्राकृतेन च बन्धेन तथा वैकारिकेन च। दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्धोऽत्यन्तं विवर्त्तते ।। ४०.

तो जन्मजात बंधनाने, अहंकाराच्या बंधनाने आणि तिसऱ्यांदा कर्माच्या बंधनाने घट्ट बांधला जातो; त्यामुळे त्याला सतत बदलांना सामोरे जावे लागते.

इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः। अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् ।। ४०.

हे तिन्ही बंध अज्ञानामुळे निर्माण होतात असं सांगितलं आहे: नाशवंताला शाश्वत समजणं, दुःखात सुखाचा अनुभव घेणं,

अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः। येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्य्ययात् ।। ४०.

जे आपलं नाही ते आपलं समजणं, अशुद्धात शुद्धता मानणं—हे सर्व मनाचे दोष आणि ज्ञानातील चुक आहेत, जे गोंधळामुळे होतात.

रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्। अज्ञानं तमसो मूलं कर्म्मद्वयफलं रजः। कर्म्मजस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते ।। ४०.

आसक्ती आणि द्वेष यांचा नाश होणं हेच खरं ज्ञान आहे; अज्ञान हा अंधाराचा मूळ आहे, कर्माचे फळ म्हणजे राजस, आणि कर्मातूनच शरीर निर्माण होतं, ज्यामुळे मोठं दुःख मिळतं.

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणतस्तथा। पुनर्भवकरी दुःखा कर्म्मणां जायते तु सा ।। ४०.

कान, डोळे, त्वचा, जीभ आणि नाक यांपासून जे दुःख निर्माण होतं, ते पुन्हा पुन्हा कर्मामुळे जन्म घेतं आणि यातून पुन्हा जन्म मिळतो.

सतृष्णोऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्म्मणः फलैः। तैलपालीकवज्जीवस्तत्रैव परि वर्त्तते ।। ४०.

जो मूर्ख माणूस इच्छेने भरलेला असतो, तो आपल्या कर्माच्या फळात तेलाच्या दिव्यासारखा सारखा फिरत राहतो.

तस्मात्स्थूलमनर्थानामज्ञानमुपदिश्यते । तं शक्तमवधार्य्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत् ।। ४०.

म्हणूनच मोठ्या अनर्थांचं मूळ अज्ञान आहे असं सांगितलं जातं; हे समजून, एकाने ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा.

ज्ञानाद्विजयते सर्वं त्यागाद्‌बुद्धिर्विरज्यते। वैराग्याच्छुद्ध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते ।। ४०.

ज्ञानामुळे सर्व काही जिंकता येतं; त्यागामुळे बुद्धी शुद्ध होते; वैराग्यामुळेही शुद्धता येते, आणि शुद्ध स्वभावामुळे मुक्ती मिळते.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम्। अभिषङ्गाय यो यस्माद्विषयोऽप्यवशात्मनः ।। ४०.

आता मी आसक्ती सांगतो, जी सर्व जीवांना आपल्या ताब्यात घेते आणि इच्छा नसतानाही विषयांमध्ये गुंतवते.