वायुपुराणम्

यत्तैजसं चावरणमाकाशं ग्रसते तु तत्। यद्वायव्यं चावरणमाकाशं ग्रसते तु तत् ।। ४०.

तेजाचं आवरण आकाशात विलीन होतं; वायूचं आवरणही आकाशातच विलीन होतं.

आकाशावरणं यच्च भूतादिर्ग्रसते तु तत्। भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धि लक्षणः ।। ४०.

आकाशाचं आवरण भूतादितत्त्वात विलीन होतं; आणि भूतादि हे महत्तत्त्वात, ज्याला बुद्धी म्हणतात, त्यात विलीन होतं.

महान्तं ग्रसतेऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम्। एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्माव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

महत्तत्त्व अव्यक्तात, म्हणजे गुणांच्या समत्व अवस्थेत विलीन होतं; हे दोन, म्हणजे ब्रह्म आणि अव्यक्त, हेच संहाराचं अंतिम स्वरूप आहे.

सृजते ग्रसते चैव विकारान्सर्गसंयमे। संहारकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये ।। ४०.

तो सृष्टी आणि संहाराच्या चक्रात विविध विकार निर्माण करतो आणि पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतो; जे संहाराच्या कार्यात पारंगत आहेत, त्यांनाच ज्ञानी म्हणतात.

गत्वा जवञ्जवीभावे स्थानेष्वेषु प्रसंयमान्। प्रत्याहारे वियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः ।। ४०.

जे क्षेत्रज्ञ आहेत, ते आपल्या-आपल्या स्थानावर राहून, वेग प्राप्त करून, प्रलयाच्या वेळी पुन्हा इंद्रियांपासून वेगळे होतात.

अव्यक्तं क्षेत्रमित्याहुर्ब्रह्म क्षेत्रज्ञ उच्यते। साधर्म्यवैधर्म्मकृतसंयोगोऽनादिमांस्तयोः ।। ४०.

अव्यक्ताला क्षेत्र म्हणतात आणि ब्रह्माला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; या दोघांचा संयोग, साम्य आणि भिन्नतेमुळे, अनादी आहे.

एवं सर्गेषु विज्ञेयं क्षेत्रज्ञेष्विह ब्राह्मणाः । ब्रह्मविच्चैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्पृथक् ।। ४०.

म्हणून, हे ब्राह्मणहो, सृष्टीमध्ये क्षेत्रज्ञांमध्ये ब्रह्म वेगळं आहे, असं समजावं.

विषयाविषयत्वञ्च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम्। ब्रह्मा तु विषयो ज्ञेयोऽविषयः क्षेत्रमुच्यते ।। ४०.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यात विषय आणि अविषय असं भेद सांगितलं जातो; ब्रह्म हे जाणण्यासारखं आहे, तर क्षेत्र हे विषय नाही असं म्हटलं जातं.

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थं प्रचक्षते। बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः ।। ४०.

क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेलं क्षेत्र, क्षेत्रज्ञाच्या उपयोगासाठी आहे असं मानलं जातं; शरीरांची अनेकता असल्यामुळे, देही अनेक प्रकारे ओळखला जातो.

अव्यूहा शङ्कराच्चैव ज्योतिर्वच्च व्यवस्थितः। यस्मात्प्रतिशरीरं हि सुखदुःखोपलब्धिता। तस्मात्पुरुषनानात्वं विज्ञेयं तु विजानता ।। ४०.

शंकरापासून अविभक्त आणि प्रकाशासारखा स्थिर असलेला, प्रत्येक शरीरात सुख-दुःखाचा अनुभव मिळतो; म्हणून विवेकी माणसाने पुरुषांची अनेकता समजावी.

यदा प्रवर्त्तते चैषां भेदानां चैव संयमाः। स्वभावकारिताः सर्वे कालेन महता तदा ।। ४०.

जेव्हा या भेदांची क्रिया सुरू होते, तेव्हा ती सर्व त्यांच्या स्वभावामुळे आणि त्या वेळी महाकाळामुळे घडते.

निवर्त्तते तदा तस्य स्थितिरागः स्वयम्भुवः। सहसा योज्यकैः सर्वैर्ब्रह्मलोक निवासिभिः ।। ४०.

त्या वेळी स्वयंभूंच्या अस्तित्वाशी असलेली आसक्ती अचानक ब्रह्मलोकातील सर्व रहिवाशांच्या प्रयत्नांनी नाहीशी होते.

विनिवृत्ते तदा रागे स्थितावात्मनिवासिनाम्। तत्कालवासिनां तेषां तदा तद्दोषदर्शिनाम् ।। ४०.

त्या आसक्तीचा नाश झाल्यावर, आत्म्यात स्थिर राहणाऱ्यांची, त्या वेळी तिथे असणाऱ्यांची आणि त्या दोषाचा अनुभव घेणाऱ्यांची ती स्थितीही संपते.

उत्पद्यतेऽथ वैराग्यमात्मवाद प्रणाशनम्। भोज्यभोक्तृत्वनानात्वे तेषां तद्भवदर्शिनाम् ।। ४०.

मग वैराग्य उत्पन्न होते, जे आत्मभावाचा नाश करते; भोगणारा आणि भोग्य यात वेगळेपण पाहणाऱ्यांना ते वेगळेपणही नाहीसे होते.

पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः। प्रकृतौ करणा नीताः सर्वे नानाप्रदर्शिनः ।। ४०.

स्वतःच्या वेगळ्या ज्ञानामुळे, ब्रह्मलोकातील क्षेत्रज्ञ सर्वजण, त्यांच्या विविध रूपे दाखवणाऱ्या साधनांसह, प्रकृतीमध्ये विलीन होतात.

स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्ता दर्शनात्मकाः। शुद्धा निरञ्जनाः सर्वे चेतनाचेतनास्तथा ।। ४०.

ते सर्वजण फक्त स्वतःच्या आत्म्यातच शांतपणे स्थिर राहतात; ते सर्व निर्मळ, कलंकरहित असतात, जाणीव असलेले आणि नसलेले दोन्ही प्रकारचे जीवही तिथेच असतात.

तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृता नागामिनस्तु ते। निर्गुणत्वानिरात्मानः प्रकृत्यन्ते व्यतिक्रमात् ।। ४०.

तिथेच ते पूर्ण मुक्त मानले जातात, पुन्हा जन्म घेत नाहीत; गुणरहित आणि निरात्मा असल्याने, ते प्रकृतीमध्ये विलीन होतात.

इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयम्भुवः। भिद्यन्ते सर्वभूतानां करणानि प्रसंयमे ।। ४०.

अशा प्रकारे स्वयंभूंचा हा मूळ संहार सांगितला गेला; सर्व जीवांच्या साधने संयमातच विलीन होतात.

इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां करणैः सह। तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्त्तको द्विजाः ।। ४०.

हेच तत्त्वांचे आणि साधनांचे संयमन आहे; हे तत्त्वांचे संयमनच आवर्तक संहार म्हणून ओळखले जाते, हे द्विजांनो.

सूत उवाच।। धर्माधर्मौ तपो ज्ञानं शुभे सत्यानृते तथा। ऊर्द्ध्व भावो ह्यधोभावो सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।। ४०.

सूते म्हणाले: धर्म, अधर्म, तप, ज्ञान, शुभ, अशुभ, सत्य, असत्य, वरच्या आणि खालच्या प्रवृत्ती, सुख-दुःख, प्रिय-अप्रिय—

सर्वमेतत्प्रयातस्य गुणमात्रात्मकं स्मृतम्। निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् ।। ४०.

हे सर्व, शरीर सोडून गेलेल्या व्यक्तीसाठी, केवळ गुणांच्या स्वरूपाचे मानले जाते; आणि ज्ञानी, ज्यांना इंद्रिये नाहीत, त्यांच्यासाठी शुभ-अशुभ काहीही असो.

प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति। योन्यवस्था स्वभावे च देहिनां तु निषिच्यते ।। ४०.

ते सर्व पुण्य आणि पाप प्रकृतीमध्येच स्थिरावते; गर्भस्थिती आणि स्वभावानुसार, ते देहधारक जीवांना वाटले जाते.

जन्तूनां पापपुण्यन्तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम् । अव्यक्त स्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः। ये जयन्ति पुनर्देहे देहान्यत्वे तथैव च ।। ४०.

जीवांचे पुण्य आणि पाप, जे प्रकृतीमध्ये स्थिरावलेले असते, ते अव्यक्त अवस्थेत राहते; आणि जेव्हा जीव दुसऱ्या देहात जन्म घेतात, तेव्हा तेच पुण्य-पाप त्यांच्याजवळ असते.

धर्माधर्मौ तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ । करणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः ।। ४०.

सर्व जीवांचे धर्म-अधर्म हे केवळ गुणरूप असतात; प्रत्येक जण आपल्या साधनांनी, म्हणजे देहाने, येथे ते साठवतो.

सुचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः। सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः। संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते करणैः सञ्चरन्ति च ।। ४०.

सजग गुण, क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेले, विलीन होतात; सृष्टी, संहार आणि संसारात, जीव साधनांसह एकत्र येतात, वेगळे होतात आणि फिरतात.

राजसी तामसी चैव सात्विकी चैव वृत्तयः। गुणमात्राः प्रवर्त्तन्ते पुरुषाधिष्ठितास्त्रिधा ।। ४०.

राजस, तामस आणि सात्त्विक या तीन प्रवृत्ती, केवळ गुणरूप असतात, आणि पुरुषाच्या अधीन तीन प्रकारे कार्य करतात.

ऊर्द्ध्वं देवात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः। तयोः प्रवर्त्तकं मद्ये इहैवावर्त्तकं रजः ।। ४०.

वरच्या बाजूला दैवी स्वरूप असलेले सात्त्विक, खालच्या बाजूला तामस, आणि मध्येच येथे राजस हेच क्रियेचे आणि आवर्तनाचे कारण असते.

इत्येवं परिवर्त्तन्ते त्रयः स्रोतोगुणात्मकाः। लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता ।। ४०.

अशा प्रकारे हे तीन गुणरूप प्रवाह सर्व जगातील जीवांमध्ये फिरतात; हे ज्यांना कळते, त्यांनी त्यांच्या फळांशी आसक्ती ठेवू नये.

अविद्याप्रत्ययारम्भा आरभ्यन्ते हि मानवैः । एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभाः पापात्मिकाः स्मृताः ।। ४०.

अज्ञान आणि त्याची कारणे माणसे स्वीकारतात; या तीन प्रवृत्ती शुभ किंवा पापमय स्वरूपाच्या म्हणून ओळखल्या जातात.