वायुपुराणम्

भूतेन्द्रियेषु युघपद्भूतादौ संस्थितेषु वै। अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः ।। ४०.

भूतादी तत्त्व आणि इंद्रिये एकाच वेळी स्थिर झाल्यावर, हा भूतादी तत्त्व अहंकारयुक्त असून, तो तामसिक म्हणून ओळखला जातो.

भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः। महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः ।। ४०.

भूतादी तत्त्व मग महत्तत्त्वात विलीन होते, जे बुद्धीचे लक्षण आहे; महत्तत्त्व म्हणजे मोठे आत्मा, तो संकल्प आणि निर्धार म्हणून ओळखावा.

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गश्च महानक्षर एव च। पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। ४०.

बुद्धी, मन, लिंगदेह, महत्तत्त्व आणि अक्षर—हे सर्व एकाच अर्थाचे शब्द आहेत, असं तत्त्व विचार करणाऱ्यांनी सांगितलं आहे.

सम्प्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये तमोमये। स्वात्मन्येव स्थिते चैव कारणे लोककारणे ।। ४०.

सर्व भूतं विलीन झाल्यावर, गुण एकसमान होऊन अंधाराने व्यापले असताना, जगाचा कारणरूप असलेला मूळ तत्त्व फक्त स्वतःमध्येच स्थिर राहतो.

विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्यावस्थितेन वै । तदाद्यन्तपरोक्षत्वा ददृष्टत्वाच्च कस्यचित् ।। ४०.

त्या वेळी सृष्टी थांबते, कारण प्रकृती आपल्या मूळ अवस्थेत राहते; तिचा प्रारंभ आणि अंत कुणालाही दिसत नाहीत, आणि ती कुणालाही जाणवत नाही.

अनाख्यानादबोधत्वादज्ञानाज्ज्ञानिनामपि। आगतागतिकत्वाच्च ग्रहणं तन्न विद्यते ।। ४०.

ती न सांगितली जाते, न समजली जाते, ज्ञानी लोकांनाही ती अज्ञातच राहते; तिचा न प्रारंभ असतो, न शेवट, म्हणून ती समजून घेता येत नाही.

भावग्राह्यानुमानाच्च चिन्तयित्वेदमुच्यते। स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये सदसदात्मिके ।। ४०.

पण जेव्हा अस्तित्वाचा अनुभव अनुमानाने घेतला जातो, तेव्हा असं मानलं जातं की, ते शाश्वत कारण, जे सत आणि असत दोन्ही आहे, ते स्थिर असतं.

अनिर्द्देश्या प्रवृत्तिर्वै स्वात्मिका कारणे न तु। एवं सप्तादयोऽभ्यस्तात्क्रमात्प्रकृतयस्तु वै ।। ४०.

त्या शाश्वत कारणात, जे सत आणि असत दोन्ही आहे, त्यात कोणतीही क्रिया ठरवता येत नाही; म्हणून सात वगैरे तत्त्वे एकामागोमाग प्रकृतीत विलीन होतात.

प्रत्याहारे तदा सर्गे प्रविश्यन्ति परस्परम्। येनेदमावृतं सर्वं मण्डलन्तु प्रलीयते ।। ४०.

प्रलयाच्या वेळी ही तत्त्वे एकमेकांत उलट क्रमाने प्रवेश करतात; ज्यामुळे हे सर्व, म्हणजेच सारा मंडल, व्यापून जातो आणि विलीन होतो.

सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम्। उदकावरणं यच्च ज्योतिषां लीयते तु तत् ।। ४०.

सात द्वीप, समुद्र, पर्वतांसह सात लोक, जलाचं आवरण आणि तेजस्वी ताऱ्यांचं जे काही आहे, ते सगळं त्यात विलीन होतं.

यत्तैजसं चावरणमाकाशं ग्रसते तु तत्। यद्वायव्यं चावरणमाकाशं ग्रसते तु तत् ।। ४०.

तेजाचं आवरण आकाशात विलीन होतं; वायूचं आवरणही आकाशातच विलीन होतं.

आकाशावरणं यच्च भूतादिर्ग्रसते तु तत्। भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धि लक्षणः ।। ४०.

आकाशाचं आवरण भूतादितत्त्वात विलीन होतं; आणि भूतादि हे महत्तत्त्वात, ज्याला बुद्धी म्हणतात, त्यात विलीन होतं.

महान्तं ग्रसतेऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम्। एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्माव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

महत्तत्त्व अव्यक्तात, म्हणजे गुणांच्या समत्व अवस्थेत विलीन होतं; हे दोन, म्हणजे ब्रह्म आणि अव्यक्त, हेच संहाराचं अंतिम स्वरूप आहे.

सृजते ग्रसते चैव विकारान्सर्गसंयमे। संहारकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये ।। ४०.

तो सृष्टी आणि संहाराच्या चक्रात विविध विकार निर्माण करतो आणि पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतो; जे संहाराच्या कार्यात पारंगत आहेत, त्यांनाच ज्ञानी म्हणतात.

गत्वा जवञ्जवीभावे स्थानेष्वेषु प्रसंयमान्। प्रत्याहारे वियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः ।। ४०.

जे क्षेत्रज्ञ आहेत, ते आपल्या-आपल्या स्थानावर राहून, वेग प्राप्त करून, प्रलयाच्या वेळी पुन्हा इंद्रियांपासून वेगळे होतात.

अव्यक्तं क्षेत्रमित्याहुर्ब्रह्म क्षेत्रज्ञ उच्यते। साधर्म्यवैधर्म्मकृतसंयोगोऽनादिमांस्तयोः ।। ४०.

अव्यक्ताला क्षेत्र म्हणतात आणि ब्रह्माला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; या दोघांचा संयोग, साम्य आणि भिन्नतेमुळे, अनादी आहे.

एवं सर्गेषु विज्ञेयं क्षेत्रज्ञेष्विह ब्राह्मणाः । ब्रह्मविच्चैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्पृथक् ।। ४०.

म्हणून, हे ब्राह्मणहो, सृष्टीमध्ये क्षेत्रज्ञांमध्ये ब्रह्म वेगळं आहे, असं समजावं.

विषयाविषयत्वञ्च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम्। ब्रह्मा तु विषयो ज्ञेयोऽविषयः क्षेत्रमुच्यते ।। ४०.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यात विषय आणि अविषय असं भेद सांगितलं जातो; ब्रह्म हे जाणण्यासारखं आहे, तर क्षेत्र हे विषय नाही असं म्हटलं जातं.

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थं प्रचक्षते। बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः ।। ४०.

क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेलं क्षेत्र, क्षेत्रज्ञाच्या उपयोगासाठी आहे असं मानलं जातं; शरीरांची अनेकता असल्यामुळे, देही अनेक प्रकारे ओळखला जातो.

अव्यूहा शङ्कराच्चैव ज्योतिर्वच्च व्यवस्थितः। यस्मात्प्रतिशरीरं हि सुखदुःखोपलब्धिता। तस्मात्पुरुषनानात्वं विज्ञेयं तु विजानता ।। ४०.

शंकरापासून अविभक्त आणि प्रकाशासारखा स्थिर असलेला, प्रत्येक शरीरात सुख-दुःखाचा अनुभव मिळतो; म्हणून विवेकी माणसाने पुरुषांची अनेकता समजावी.

यदा प्रवर्त्तते चैषां भेदानां चैव संयमाः। स्वभावकारिताः सर्वे कालेन महता तदा ।। ४०.

जेव्हा या भेदांची क्रिया सुरू होते, तेव्हा ती सर्व त्यांच्या स्वभावामुळे आणि त्या वेळी महाकाळामुळे घडते.

निवर्त्तते तदा तस्य स्थितिरागः स्वयम्भुवः। सहसा योज्यकैः सर्वैर्ब्रह्मलोक निवासिभिः ।। ४०.

त्या वेळी स्वयंभूंच्या अस्तित्वाशी असलेली आसक्ती अचानक ब्रह्मलोकातील सर्व रहिवाशांच्या प्रयत्नांनी नाहीशी होते.

विनिवृत्ते तदा रागे स्थितावात्मनिवासिनाम्। तत्कालवासिनां तेषां तदा तद्दोषदर्शिनाम् ।। ४०.

त्या आसक्तीचा नाश झाल्यावर, आत्म्यात स्थिर राहणाऱ्यांची, त्या वेळी तिथे असणाऱ्यांची आणि त्या दोषाचा अनुभव घेणाऱ्यांची ती स्थितीही संपते.

उत्पद्यतेऽथ वैराग्यमात्मवाद प्रणाशनम्। भोज्यभोक्तृत्वनानात्वे तेषां तद्भवदर्शिनाम् ।। ४०.

मग वैराग्य उत्पन्न होते, जे आत्मभावाचा नाश करते; भोगणारा आणि भोग्य यात वेगळेपण पाहणाऱ्यांना ते वेगळेपणही नाहीसे होते.

पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः। प्रकृतौ करणा नीताः सर्वे नानाप्रदर्शिनः ।। ४०.

स्वतःच्या वेगळ्या ज्ञानामुळे, ब्रह्मलोकातील क्षेत्रज्ञ सर्वजण, त्यांच्या विविध रूपे दाखवणाऱ्या साधनांसह, प्रकृतीमध्ये विलीन होतात.

स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्ता दर्शनात्मकाः। शुद्धा निरञ्जनाः सर्वे चेतनाचेतनास्तथा ।। ४०.

ते सर्वजण फक्त स्वतःच्या आत्म्यातच शांतपणे स्थिर राहतात; ते सर्व निर्मळ, कलंकरहित असतात, जाणीव असलेले आणि नसलेले दोन्ही प्रकारचे जीवही तिथेच असतात.

तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृता नागामिनस्तु ते। निर्गुणत्वानिरात्मानः प्रकृत्यन्ते व्यतिक्रमात् ।। ४०.

तिथेच ते पूर्ण मुक्त मानले जातात, पुन्हा जन्म घेत नाहीत; गुणरहित आणि निरात्मा असल्याने, ते प्रकृतीमध्ये विलीन होतात.

इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयम्भुवः। भिद्यन्ते सर्वभूतानां करणानि प्रसंयमे ।। ४०.

अशा प्रकारे स्वयंभूंचा हा मूळ संहार सांगितला गेला; सर्व जीवांच्या साधने संयमातच विलीन होतात.

इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां करणैः सह। तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्त्तको द्विजाः ।। ४०.

हेच तत्त्वांचे आणि साधनांचे संयमन आहे; हे तत्त्वांचे संयमनच आवर्तक संहार म्हणून ओळखले जाते, हे द्विजांनो.