वायुपुराणम्

अपामस्ति गुणो यस्तु ज्योतिषे लीयते रसः। नश्यन्त्यापस्तदान्ते च रसतन्मात्रसङ्क्षयात् ।। ४०.

पाण्याचा गुण म्हणजे चव, तो अग्नीत विलीन होतो; शेवटी पाणी नष्ट होते, कारण चव तत्त्वाचा लय होतो.

तेजसा संहृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत । ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्व्वतोमुखमीक्ष्यते ।। ४०.

अग्निने चव शोषून घेतल्यावर, पाणी अग्नीच्या अवस्थेत येते; जेव्हा अग्नी पाणी गिळतो, तेव्हा तो सर्व दिशांना पसरलेला दिसतो.

अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलन्तदा। सर्वमापूर्य्यतेऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः ।। ४०.

मग अग्नी सर्वत्र पसरून, पाण्यातून उत्पन्न झालेले सर्व काही घेतो; आपल्या ज्वाळांनी तो हळूहळू हे संपूर्ण जग व्यापतो.

अर्चिर्भिः सन्तते तस्मिंस्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्ततः । ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुरन्ति प्रकाशकम्। प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते ।। ४०.

ज्वाळा सर्वत्र, वर, खाली आणि आडवे पसरतात; अग्नीचा गुण म्हणजे रूप, तो वाऱ्यात विलीन होतो, आणि त्या वेळी, तो वाऱ्यात दिव्याच्या ज्योतीसारखा नाहीसा होतो.

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः। उपशाम्यति तेजो हि वायुना धूयते महत् ।। ४०.

रूप तत्त्व नष्ट झाल्यावर, अग्नी रूपरहित होतो आणि शांतावतो; प्रकाश वाऱ्यामुळे विखुरला जातो आणि मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि। ततस्तु मूलमासाद्य वायुः सम्भवमात्मनः ।। ४०.

मग जेव्हा जगात प्रकाश राहत नाही, आणि अग्नी वाऱ्यात रूपांतरित होतो, तेव्हा वारा आपल्या मूळ स्थानाला पोहोचून स्वतःच्या उत्पत्तीला मिळतो.

ऊर्द्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश । वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत् ।। ४०.

वर, खाली आणि आडवे, दहा दिशांना फिरताना, वारा आपला गुण म्हणजे स्पर्श, तो आकाशात विलीन करतो.

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम्। अरूपमरसस्पर्घमगन्धं न च मूर्तिमत् ।। ४०.

मग वारा शांत होतो, आणि केवळ आकाश उरते, जे उघडे असते—त्याला रूप, चव, स्पर्श किंवा गंध नसतो, आणि कोणतीही मूर्तता राहत नाही.

सर्वमापूरयन्नादैः सुमहत्तत्प्रकाशते। परिमण्डलन्तत्सुषिरमाकाशं शब्दलक्षणम् ।। ४०.

सर्वत्र आपले मोठे नाद पसरवून, आकाश तेजस्वी दिसते; ते गोलाकार आणि पोकळ असून, त्याची ओळख म्हणजे शब्द.

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति। तन्तु शब्दगुणन्तस्य भूतादिं ग्रसते पुनः ।। ४०.

मग केवळ शब्द असलेले आकाश सर्वत्र पसरून राहते; मग त्याचा शब्दगुण लय पावतो, आणि पुन्हा भूतादी तत्त्व घेतले जाते.

भूतेन्द्रियेषु युघपद्भूतादौ संस्थितेषु वै। अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः ।। ४०.

भूतादी तत्त्व आणि इंद्रिये एकाच वेळी स्थिर झाल्यावर, हा भूतादी तत्त्व अहंकारयुक्त असून, तो तामसिक म्हणून ओळखला जातो.

भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः। महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः ।। ४०.

भूतादी तत्त्व मग महत्तत्त्वात विलीन होते, जे बुद्धीचे लक्षण आहे; महत्तत्त्व म्हणजे मोठे आत्मा, तो संकल्प आणि निर्धार म्हणून ओळखावा.

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गश्च महानक्षर एव च। पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। ४०.

बुद्धी, मन, लिंगदेह, महत्तत्त्व आणि अक्षर—हे सर्व एकाच अर्थाचे शब्द आहेत, असं तत्त्व विचार करणाऱ्यांनी सांगितलं आहे.

सम्प्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये तमोमये। स्वात्मन्येव स्थिते चैव कारणे लोककारणे ।। ४०.

सर्व भूतं विलीन झाल्यावर, गुण एकसमान होऊन अंधाराने व्यापले असताना, जगाचा कारणरूप असलेला मूळ तत्त्व फक्त स्वतःमध्येच स्थिर राहतो.

विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्यावस्थितेन वै । तदाद्यन्तपरोक्षत्वा ददृष्टत्वाच्च कस्यचित् ।। ४०.

त्या वेळी सृष्टी थांबते, कारण प्रकृती आपल्या मूळ अवस्थेत राहते; तिचा प्रारंभ आणि अंत कुणालाही दिसत नाहीत, आणि ती कुणालाही जाणवत नाही.

अनाख्यानादबोधत्वादज्ञानाज्ज्ञानिनामपि। आगतागतिकत्वाच्च ग्रहणं तन्न विद्यते ।। ४०.

ती न सांगितली जाते, न समजली जाते, ज्ञानी लोकांनाही ती अज्ञातच राहते; तिचा न प्रारंभ असतो, न शेवट, म्हणून ती समजून घेता येत नाही.

भावग्राह्यानुमानाच्च चिन्तयित्वेदमुच्यते। स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये सदसदात्मिके ।। ४०.

पण जेव्हा अस्तित्वाचा अनुभव अनुमानाने घेतला जातो, तेव्हा असं मानलं जातं की, ते शाश्वत कारण, जे सत आणि असत दोन्ही आहे, ते स्थिर असतं.

अनिर्द्देश्या प्रवृत्तिर्वै स्वात्मिका कारणे न तु। एवं सप्तादयोऽभ्यस्तात्क्रमात्प्रकृतयस्तु वै ।। ४०.

त्या शाश्वत कारणात, जे सत आणि असत दोन्ही आहे, त्यात कोणतीही क्रिया ठरवता येत नाही; म्हणून सात वगैरे तत्त्वे एकामागोमाग प्रकृतीत विलीन होतात.

प्रत्याहारे तदा सर्गे प्रविश्यन्ति परस्परम्। येनेदमावृतं सर्वं मण्डलन्तु प्रलीयते ।। ४०.

प्रलयाच्या वेळी ही तत्त्वे एकमेकांत उलट क्रमाने प्रवेश करतात; ज्यामुळे हे सर्व, म्हणजेच सारा मंडल, व्यापून जातो आणि विलीन होतो.

सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम्। उदकावरणं यच्च ज्योतिषां लीयते तु तत् ।। ४०.

सात द्वीप, समुद्र, पर्वतांसह सात लोक, जलाचं आवरण आणि तेजस्वी ताऱ्यांचं जे काही आहे, ते सगळं त्यात विलीन होतं.

यत्तैजसं चावरणमाकाशं ग्रसते तु तत्। यद्वायव्यं चावरणमाकाशं ग्रसते तु तत् ।। ४०.

तेजाचं आवरण आकाशात विलीन होतं; वायूचं आवरणही आकाशातच विलीन होतं.

आकाशावरणं यच्च भूतादिर्ग्रसते तु तत्। भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धि लक्षणः ।। ४०.

आकाशाचं आवरण भूतादितत्त्वात विलीन होतं; आणि भूतादि हे महत्तत्त्वात, ज्याला बुद्धी म्हणतात, त्यात विलीन होतं.

महान्तं ग्रसतेऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम्। एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्माव्यक्तौ ततः पुनः ।। ४०.

महत्तत्त्व अव्यक्तात, म्हणजे गुणांच्या समत्व अवस्थेत विलीन होतं; हे दोन, म्हणजे ब्रह्म आणि अव्यक्त, हेच संहाराचं अंतिम स्वरूप आहे.

सृजते ग्रसते चैव विकारान्सर्गसंयमे। संहारकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये ।। ४०.

तो सृष्टी आणि संहाराच्या चक्रात विविध विकार निर्माण करतो आणि पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतो; जे संहाराच्या कार्यात पारंगत आहेत, त्यांनाच ज्ञानी म्हणतात.

गत्वा जवञ्जवीभावे स्थानेष्वेषु प्रसंयमान्। प्रत्याहारे वियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः ।। ४०.

जे क्षेत्रज्ञ आहेत, ते आपल्या-आपल्या स्थानावर राहून, वेग प्राप्त करून, प्रलयाच्या वेळी पुन्हा इंद्रियांपासून वेगळे होतात.

अव्यक्तं क्षेत्रमित्याहुर्ब्रह्म क्षेत्रज्ञ उच्यते। साधर्म्यवैधर्म्मकृतसंयोगोऽनादिमांस्तयोः ।। ४०.

अव्यक्ताला क्षेत्र म्हणतात आणि ब्रह्माला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; या दोघांचा संयोग, साम्य आणि भिन्नतेमुळे, अनादी आहे.

एवं सर्गेषु विज्ञेयं क्षेत्रज्ञेष्विह ब्राह्मणाः । ब्रह्मविच्चैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्पृथक् ।। ४०.

म्हणून, हे ब्राह्मणहो, सृष्टीमध्ये क्षेत्रज्ञांमध्ये ब्रह्म वेगळं आहे, असं समजावं.

विषयाविषयत्वञ्च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम्। ब्रह्मा तु विषयो ज्ञेयोऽविषयः क्षेत्रमुच्यते ।। ४०.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यात विषय आणि अविषय असं भेद सांगितलं जातो; ब्रह्म हे जाणण्यासारखं आहे, तर क्षेत्र हे विषय नाही असं म्हटलं जातं.

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थं प्रचक्षते। बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः ।। ४०.

क्षेत्रज्ञाच्या अधीन असलेलं क्षेत्र, क्षेत्रज्ञाच्या उपयोगासाठी आहे असं मानलं जातं; शरीरांची अनेकता असल्यामुळे, देही अनेक प्रकारे ओळखला जातो.