वायुपुराणम्

आभूत संप्लवस्थायी ह्यप्रतीघातलक्षणः। गाणपत्यं स लभते स्थानं वा सर्वकामिकम् ।। ३९.

तो प्राणीसमूहांच्या संहारानंतरही टिकणारे, कोणतीही अडथळे नसलेले गणेशाचे स्थान, किंवा सर्व इच्छित स्थान प्राप्त करतो.

मद्यपो मद्यपैः सार्द्धं भूतसङ्घैश्च मोदते। सोऽर्च्यमानो महीपृष्ठो मर्त्त्यानां वरदो भवेत्। इति होवाच भगवान्वायुर्वाक्यमिदं वरः ।। ३९.

मद्यपान करणारा, इतर मद्यपान करणाऱ्यांसह आणि भूतगणांसह आनंद घेतो; पृथ्वीवर पूजिला जाऊन, तो मर्त्यांना वर देणारा होतो. असे वायू भगवान म्हणाले.

प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयम्भुवः। ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः ।। ४०.

मी आता सर्वोच्च, स्वयंभू ब्रह्मदेवाच्या शेवटी होणाऱ्या प्रलयाचे वर्णन करतो; जेव्हा ब्रह्माचा काळ संपतो, तेव्हा त्या प्रभूचे हे होते.

यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः । अव्यक्तान्ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः ।। ४०.

जसा ईश्वर आपल्या आत सूक्ष्म विश्व निर्माण करतो, तसा तो प्रकट जग अप्रकटात विलीन करतो, आणि प्रलयाच्या वेळी सर्व काही आपल्यात घेतो.

परं तदनुकल्पानामपूर्णे कल्पसङ्क्षये। उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित् ।। ४०.

ती सर्वोच्च अवस्था, कल्पांच्या संहाराच्या वेळी, जेव्हा ती भयंकर वेळ येते, तेव्हा कोणालाही दिसत नाही.

अन्ते द्रुमस्य यम्प्राप्ते पश्चिमस्य मनोस्तदा । अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते ।। ४०.

झाडाचा शेवट गाठल्यावर, मन अंतिम अवस्थेला पोहोचल्यावर, कलियुगाच्या अखेरीस, जेव्हा ते संपते, तेव्हा त्याला संहार म्हणतात.

सम्प्रक्षाले तदा वृत्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते। प्रत्याहारे तदा तस्मिन् भूततन्मात्रसंक्षये ।। ४०.

महाप्रलयाच्या वेळी, सर्व काही मागे घेतले जाते, आणि त्या वेळी सूक्ष्म तत्त्वे आणि त्यांचे मूळ नष्ट होतात.

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये। स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसञ्चरे ।। ४०.

महत्तत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंतच्या सर्व बदलांचा लय होतो, आणि त्यांच्या स्वभावामुळेच ही पुन्हा एकत्र होण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

आपो ग्रसन्ति वै पूर्व्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुणम्। आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते । प्रविष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् ।। ४०.

मग पाणी सर्वप्रथम पृथ्वीचा गंध हा गुण घेतं; गंध घेतल्यावर पृथ्वी लयाला योग्य होते; गंध तत्त्व पाण्यात मिसळल्यावर पृथ्वी पाण्यात विलीन होते.

आपस्तदा प्रनष्टा वै वेगवत्यो महास्वनाः। सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च ।। ४०.

मग पाणी, प्रचंड वेगवान आणि गजर करत, सर्वत्र पसरते आणि भरते, आणि तिथेच राहते व फिरते.

अपामस्ति गुणो यस्तु ज्योतिषे लीयते रसः। नश्यन्त्यापस्तदान्ते च रसतन्मात्रसङ्क्षयात् ।। ४०.

पाण्याचा गुण म्हणजे चव, तो अग्नीत विलीन होतो; शेवटी पाणी नष्ट होते, कारण चव तत्त्वाचा लय होतो.

तेजसा संहृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत । ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्व्वतोमुखमीक्ष्यते ।। ४०.

अग्निने चव शोषून घेतल्यावर, पाणी अग्नीच्या अवस्थेत येते; जेव्हा अग्नी पाणी गिळतो, तेव्हा तो सर्व दिशांना पसरलेला दिसतो.

अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलन्तदा। सर्वमापूर्य्यतेऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः ।। ४०.

मग अग्नी सर्वत्र पसरून, पाण्यातून उत्पन्न झालेले सर्व काही घेतो; आपल्या ज्वाळांनी तो हळूहळू हे संपूर्ण जग व्यापतो.

अर्चिर्भिः सन्तते तस्मिंस्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्ततः । ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुरन्ति प्रकाशकम्। प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते ।। ४०.

ज्वाळा सर्वत्र, वर, खाली आणि आडवे पसरतात; अग्नीचा गुण म्हणजे रूप, तो वाऱ्यात विलीन होतो, आणि त्या वेळी, तो वाऱ्यात दिव्याच्या ज्योतीसारखा नाहीसा होतो.

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः। उपशाम्यति तेजो हि वायुना धूयते महत् ।। ४०.

रूप तत्त्व नष्ट झाल्यावर, अग्नी रूपरहित होतो आणि शांतावतो; प्रकाश वाऱ्यामुळे विखुरला जातो आणि मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि। ततस्तु मूलमासाद्य वायुः सम्भवमात्मनः ।। ४०.

मग जेव्हा जगात प्रकाश राहत नाही, आणि अग्नी वाऱ्यात रूपांतरित होतो, तेव्हा वारा आपल्या मूळ स्थानाला पोहोचून स्वतःच्या उत्पत्तीला मिळतो.

ऊर्द्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश । वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत् ।। ४०.

वर, खाली आणि आडवे, दहा दिशांना फिरताना, वारा आपला गुण म्हणजे स्पर्श, तो आकाशात विलीन करतो.

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम्। अरूपमरसस्पर्घमगन्धं न च मूर्तिमत् ।। ४०.

मग वारा शांत होतो, आणि केवळ आकाश उरते, जे उघडे असते—त्याला रूप, चव, स्पर्श किंवा गंध नसतो, आणि कोणतीही मूर्तता राहत नाही.

सर्वमापूरयन्नादैः सुमहत्तत्प्रकाशते। परिमण्डलन्तत्सुषिरमाकाशं शब्दलक्षणम् ।। ४०.

सर्वत्र आपले मोठे नाद पसरवून, आकाश तेजस्वी दिसते; ते गोलाकार आणि पोकळ असून, त्याची ओळख म्हणजे शब्द.

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति। तन्तु शब्दगुणन्तस्य भूतादिं ग्रसते पुनः ।। ४०.

मग केवळ शब्द असलेले आकाश सर्वत्र पसरून राहते; मग त्याचा शब्दगुण लय पावतो, आणि पुन्हा भूतादी तत्त्व घेतले जाते.

भूतेन्द्रियेषु युघपद्भूतादौ संस्थितेषु वै। अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः ।। ४०.

भूतादी तत्त्व आणि इंद्रिये एकाच वेळी स्थिर झाल्यावर, हा भूतादी तत्त्व अहंकारयुक्त असून, तो तामसिक म्हणून ओळखला जातो.

भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः। महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः ।। ४०.

भूतादी तत्त्व मग महत्तत्त्वात विलीन होते, जे बुद्धीचे लक्षण आहे; महत्तत्त्व म्हणजे मोठे आत्मा, तो संकल्प आणि निर्धार म्हणून ओळखावा.

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गश्च महानक्षर एव च। पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। ४०.

बुद्धी, मन, लिंगदेह, महत्तत्त्व आणि अक्षर—हे सर्व एकाच अर्थाचे शब्द आहेत, असं तत्त्व विचार करणाऱ्यांनी सांगितलं आहे.

सम्प्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये तमोमये। स्वात्मन्येव स्थिते चैव कारणे लोककारणे ।। ४०.

सर्व भूतं विलीन झाल्यावर, गुण एकसमान होऊन अंधाराने व्यापले असताना, जगाचा कारणरूप असलेला मूळ तत्त्व फक्त स्वतःमध्येच स्थिर राहतो.

विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्यावस्थितेन वै । तदाद्यन्तपरोक्षत्वा ददृष्टत्वाच्च कस्यचित् ।। ४०.

त्या वेळी सृष्टी थांबते, कारण प्रकृती आपल्या मूळ अवस्थेत राहते; तिचा प्रारंभ आणि अंत कुणालाही दिसत नाहीत, आणि ती कुणालाही जाणवत नाही.

अनाख्यानादबोधत्वादज्ञानाज्ज्ञानिनामपि। आगतागतिकत्वाच्च ग्रहणं तन्न विद्यते ।। ४०.

ती न सांगितली जाते, न समजली जाते, ज्ञानी लोकांनाही ती अज्ञातच राहते; तिचा न प्रारंभ असतो, न शेवट, म्हणून ती समजून घेता येत नाही.

भावग्राह्यानुमानाच्च चिन्तयित्वेदमुच्यते। स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये सदसदात्मिके ।। ४०.

पण जेव्हा अस्तित्वाचा अनुभव अनुमानाने घेतला जातो, तेव्हा असं मानलं जातं की, ते शाश्वत कारण, जे सत आणि असत दोन्ही आहे, ते स्थिर असतं.

अनिर्द्देश्या प्रवृत्तिर्वै स्वात्मिका कारणे न तु। एवं सप्तादयोऽभ्यस्तात्क्रमात्प्रकृतयस्तु वै ।। ४०.

त्या शाश्वत कारणात, जे सत आणि असत दोन्ही आहे, त्यात कोणतीही क्रिया ठरवता येत नाही; म्हणून सात वगैरे तत्त्वे एकामागोमाग प्रकृतीत विलीन होतात.

प्रत्याहारे तदा सर्गे प्रविश्यन्ति परस्परम्। येनेदमावृतं सर्वं मण्डलन्तु प्रलीयते ।। ४०.

प्रलयाच्या वेळी ही तत्त्वे एकमेकांत उलट क्रमाने प्रवेश करतात; ज्यामुळे हे सर्व, म्हणजेच सारा मंडल, व्यापून जातो आणि विलीन होतो.