वायुपुराणम्

अहोरात्रकलानान्तु षट्‌शतीत्यधिका स्मृता। रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु ऋतुमिच्छतः ।। ५.

दिवस-रात्र यांच्या विभागांची संख्या सहाशेच्या थोडी जास्त मानली जाते; सूर्याच्या विशेष गतीनुसार, ऋतू जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी हे सांगितलं आहे.

ततो वेदविदश्चैतां तिथिमिच्छन्ति पर्वसु। अविशेषेषु कालेषु योज्यः स पितृदानतः ।। ५.

म्हणून वेदज्ञ लोक पर्वकाळी ही तिथी निवडतात; वेळेचा विशेष फरक नसताना, ती पितरांना दान देताना जोडावी.

रौद्रः सार्वस्तथा मैत्रः पिण्ड्यवासव एव च। आप्योऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः ।। ५.

रौद्र, सार्व, मैत्र, पिंड्यवासव, आप्य, वैश्वदेव, ब्राह्म आणि मध्यान्हाशी संबंधित असा एक — ही त्यांची नावं आहेत.

प्राजापत्यस्तथा ऐन्द्रस्तथेन्द्रो निऋतिस्तथा। वारुणश्च तथार्यम्णो भागाश्चापि दिनाश्रिताः ।। ५.

प्राजापत्य, ऐंद्र, इंद्र, निरृति, वारुण आणि अर्यमा यांचे भाग — हेही दिवसाशी संबंधित आहेत.

एते दिनमुहूर्त्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः। शङ्कुच्छायानिशेषेण वोदेतव्याः प्रमाणतः ।। ५.

हे दिवसातील मुहूर्त सूर्याने निर्माण केले आहेत; शंकूच्या सावलीने यांचे मोजमाप अचूकपणे ठरवावे.

अजास्तथाहिर्बुध्न्यश्च पूषा हि यमदेवताः। आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च ।। ५.

अजा, अहिर्बुध्न्य, पूषा, यम, आग्नेय आणि प्राजापत्य — हेही लक्षात ठेवावेत.

ब्रह्मसौम्यस्तथादित्यो बार्हस्पत्योऽथ वैष्णवः। सावित्रोऽथ तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः ।। ५.

ब्रह्मसौम्य, आदित्य, बृहस्पत्य, वैष्णव, सावित्र, त्वष्टृ आणि वायव्य — हाच त्यांचा संग्रह आहे.

एकरात्रिमुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च। इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नालिकाः पादिकास्तथा। कालावस्थास्विगास्त्वेते मुहूर्ता देवताः स्मृताः ।। ५.

एका रात्रीचे पंधरा मुहूर्त आहेत, ते क्रमाने सांगितले आहेत; चंद्राच्या गतीने आणि उदयाने नाळिका व पादिका समजाव्यात; या काळाच्या विभागांमध्ये हेच मुहूर्तांचे देवता मानले जातात.

सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च। दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् ।। ५.

सर्व ग्रहांसाठी तीन स्थानं ठरवली आहेत — दक्षिण, उत्तर आणि मध्यम; ती योग्य क्रमाने जाणून घ्यावीत.

स्थानं जारद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तरम्। वैश्वानरं दक्षिणतो निर्द्दिष्टमिह तत्त्वतः ।। ५.

मधल्या स्थानाला जारद्गव म्हणतात, उत्तरेकडीलला ऐरावत आणि दक्षिणेकडीलला वैश्वानर — असं इथे सत्य सांगितलं आहे.

अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथिरिति स्मृता । पुष्योऽश्लेषा पुनर्वसू वीथिरैरावती मता। तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरे मार्ग उच्यते ।। ५.

अश्विनी, कृत्तिका आणि याम्य — यांना नागवाट म्हणतात; पुष्य, आश्लेषा आणि पुनर्वसू — यांना ऐरावतवाट मानली जाते; या तीन वाटा उत्तरेकडील मार्गात येतात.

पूर्वोत्तरे फाल्गुन्यौ च मघा चैवार्यमी स्मृता । हस्तचित्रे तथा स्वाती गोवीथीत्यभिशब्धिता ।। ५.

पूर्व आणि उत्तर फाल्गुनी आणि मघा — यांना अर्यमावाट म्हणतात; हस्त, चित्रा आणि स्वाती — यांना गोवाट म्हणतात.

ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी स्मृता। एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमे मार्ग उच्यते ।। ५.

ज्येष्ठा, विशाखा आणि अनुराधा — यांना जारद्गववाट म्हणतात; या तीन वाटा मधल्या मार्गात येतात.

मूलञ्चाषाढे द्वे चापि अजवीथ्यभिशब्दिता । श्रवणञ्च धनिष्ठा च गार्गी शतभिषक्तथा ।। ५.

मूळ आणि दोन आषाढ — यांना अजवाट म्हणतात; श्रवण, धनिष्ठा, गार्गी आणि शतभिषक — हेही त्यात येतात.

वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता। स्मृता वीथ्यस्तु तिस्रस्ता मार्गे वै दक्षिणे बुधैः ।। ५.

वैश्वानरी, भाद्रपदा आणि रेवती — ह्या देखील सांगितल्या आहेत; या तीन वाटा दक्षिण मार्गात येतात, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.

सप्तविंशत्तु याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ। सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्योतिषे चैव कीर्त्तिताः। तासामपत्यान्यभवन् दीप्तान्यमिततेजसा ।। ५.

दक्षाने आपल्या सत्तावीस कन्या सोमाला दिल्या. त्या सर्व ज्या ज्योतींच्या रूपात प्रसिद्ध आहेत, त्या नक्षत्रांची नावे म्हणूनही ओळखल्या जातात. त्यांच्या संतती अत्यंत तेजस्वी आणि अमाप तेजाने भरलेली होती.

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः। चतुर्दश महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः ।। ५.

त्या वेळी उरलेल्या कन्या कश्यपाने स्वीकारल्या. त्या चौदा कन्या फारच पुण्यशाली होत्या आणि त्या सर्व जगाच्या माताही झाल्या.

अदितिर्दितिर्दनुः काला अरिष्टा सुरसा तथा। सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा। कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञः प्रजास्तासां निबोधत ।। ५.

अदिती, दिती, दनू, काळा, अरिष्टा, सुरसा, सुरभी, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू आणि धर्मज्ञ मुनी — या सर्व त्यांच्या संतती आहेत, हे जाणावे.

चारिष्णवेऽन्तरेऽतीते ये द्वादश पुरोगमाः। वैकुण्ठानाम ते सात्र्या बभूवुश्चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

चारिष्णव आणि चाक्षुष या मन्वंतरांच्या मध्ये, वैकुण्ठ नावाचे जे बारा प्रमुख होते, ते त्या काळात जन्मले.

उपस्थितेऽन्तरे ह्यस्मिन् पुनर्वैवस्वतस्य ह। आराधिता ह्यदित्या ते समेत्याहुः परस्परम् ।। ५.

जेव्हा वैवस्वत मन्वंतराचा काळ आला, तेव्हा त्या अदित्यांची पूजा झाली आणि ते सर्व एकत्र जमून परस्परांत बोलू लागले.

एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै। वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् योगादर्द्धेन चेतसः ।। ५.

त्याच या पुण्यशाली अदितीमध्ये, या वैवस्वत मन्वंतरात, योगाच्या सामर्थ्याने आणि अर्ध्या मनाने ते प्रवेशले.

गच्छामः पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति। अदित्यास्तु प्रसूतानामादित्यत्वं भविष्यति ।। ५.

चला, आपण तिच्या पुत्ररूपाने जन्म घेऊ या; त्यातच आपले खरे कल्याण आहे. अदितीपासून जन्मलेल्यांना अदित्यपद मिळेल.

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीचात् कश्यपात्पुनः ।। ५.

असे म्हणून, त्या सर्वांनी चाक्षुष मन्वंतरात, मरीचीच्या पुत्र कश्यपापासून पुन्हा बारा अदित्यांचा जन्म घेतला.

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि । वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् नरनारायणौ सुरौ ।। ५.

शतक्रतु म्हणजे इंद्र आणि विष्णू यांचा देखील पुन्हा जन्म झाला, आणि या वैवस्वत मन्वंतरात नर आणि नारायण हे दिव्य रूपात प्रकट झाले.

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते। यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन् उदयास्तमयावुभौ। प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः ।। ५.

या देवतांच्याही जन्म आणि मृत्यूचे वर्णन आहे, जसे या जगात सूर्याचा उदय आणि अस्त होतो, तसेच प्रजापती, विष्णू आणि महात्मा भव यांनाही हे लागू पडते.

श्रेष्ठानुश्रविके यस्माच्छक्ताः शब्दादिलक्षणे। अष्टात्मकेऽणिमाद्ये च तस्मात्ते चज्ञिरे सुराः ।। ५.

कारण ते ऐकण्यात श्रेष्ठ आहेत, शब्दादी गुणांनी युक्त आहेत आणि अणिमा इत्यादी आठ प्रकारच्या सिद्धी त्यांच्याकडे आहेत, म्हणून हे देव जन्माला आले.

इत्येष विष्ये रागः सम्भूत्याः कारणं स्मृतम्। ब्रह्मशापेन सम्भूता जयाः स्वायम्भुवे जिताः ।। ५.

म्हणून या जगातील आसक्ती ही सृष्टीचे कारण मानली जाते. ब्रह्माच्या शापामुळे जयांचा जन्म स्वयंभुव मन्वंतरात झाला आणि ते पराभूत झाले.

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः। तामसे हरयो देवा जाताश्चारिष्णवे तु वै। वैकुण्ठाश्चाक्षुषे साध्या आदित्याः साम्प्रते पुनः ।। ५.

स्वारोचिष मन्वंतरात ते तुषित, उत्तम मन्वंतरात सत्य, तामस मन्वंतरात हरि, चारिष्णवात वैकुण्ठ, चाक्षुषात साध्य आणि आता सध्याच्या काळात अदित्य झाले.

धाताऽर्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा। इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।। ५.

धाता, अर्यमान, मित्र, वरुण, अंश, भग, इंद्र, विवस्वान, पूषा आणि पर्जन्य — हे दहा अदित्य म्हणून ओळखले जातात.