वायुपुराणम्

आभूतसंप्लवे घोरे सर्वप्राणभृतां क्षये। किमवस्था भवन्त्येते तन्नो ब्रूहि यथार्थवत् ।। ३९.

सर्व जीवांचा नाश होतो, अशा भयंकर संहारकाळात, हे सर्व कशा स्थितीत असतात? ते आम्हाला खरीखुरी माहिती दे.

एते ये वै त्वया प्रोक्ताः सिंहव्याघ्रगणैः सह। ये चान्ये सिद्धिसम्प्राप्ता मातरिश्वा जगाद ह ।। ३९.

तू सांगितलेले हे सिंह, वाघ आणि त्यांच्या समूहासह, तसेच जे इतर सिद्धीला पोहोचले, त्यांच्याबद्दलही मातरिश्वानने सांगितले.

इदञ्च परमं तत्त्वं समाख्यास्यामि श्रृण्वताम्। विज्ञातेश्वरसद्भावमव्यक्तं प्रभवं तथा ।। ३९.

आता मी हे सर्वोच्च तत्त्व, ऐकणाऱ्यांसाठी सांगतो—ईश्वराचे अस्तित्व, अव्यक्त आणि त्याचा उगम.

तत्र पूर्वगतास्तेषु कुमारा ब्रह्मणः सुताः। सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।। ३९.

त्या पूर्वी आलेल्यांमध्ये कुमार, ब्रह्माचे पुत्र—सनक, सनंदन आणि तिसरे सनातन—हे होते.

वोढुश्च कपिलस्तेषामासुरिश्च महायशाः। मुनिः पञ्चशिखश्चैव ये चान्येऽप्येवमादयः ।। ३९.

त्यांच्यात कपिल, प्रसिद्ध आसुरी, आणि ऋषी पञ्चशिख, तसेच इतरही होते.

ततः काले व्यतिक्रान्ते कल्पानां पर्यये गते। महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।। ३९.

मग काळ लोटून, कल्पांचा अंत येऊन, पंचमहाभूतांचा नाश झाल्यावर प्रलय जवळ आला.

अनेकरुद्रकोट्यस्तु याः प्रसन्ना महेश्वरी । शब्दादीन्विषयान्भोगान्सत्यस्याष्टविधश्रयात् ।। ३९.

अनेक कोटी रुद्र आणि कृपावंत महेश्वरी, सत्याच्या आठ प्रकारच्या आसनावरून, शब्दादी विषयांचा अनुभव घेतात.

प्रविश्य सर्वभूतानि ज्ञानयुक्तेन तेजसा। वैहायपदमव्यग्रं भूतानामनुकम्पया ।। ३९.

सर्व प्राण्यांमध्ये ज्ञानानं मिसळलेल्या तेजाने प्रवेश करून, तो प्राणीप्रेमाने शांतपणे आकाशातील स्थान प्राप्त करतो.

तत्र यान्ति महात्मानः परमाणुं महेश्वरम्। तरन्ति सुमहावर्त्तां जन्ममृत्यूदकां नदीम् ।। ३९.

तेथे महान आत्म्यांना सूक्ष्म महेश्वर गाठतात; ते जन्म-मरणाच्या मोठ्या, वेगवान प्रवाहासारख्या नदीला ओलांडतात.

ततः पश्यन्ति शर्वाणं परं ब्रह्माणमेव च। देव्या वै सहिताः सप्त या देव्यः परिकीर्त्तिताः ।। ३९.

मग ते सर्वश्रेष्ठ शर्व आणि परम ब्रह्म, तसेच वर्णन केलेल्या सात देवींसह पाहतात.

यत्तत्सहस्रं सिंहानामादित्यानां तथैव च। वैश्वानरभूतभव्यव्याघ्राश्चैवानुगामिनः ।। ३९.

तेथे हजार सिंह, तसेच आदित्य, अग्नीचे भूत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ, आणि त्यांच्यामागे जाणारे वाघ आहेत.

आवेश्यात्मनि तान्सर्वान्संख्यायोपद्रवांस्तथा। लोकान् सप्त इमान्सर्व्वान्महाभूतानि पञ्च च ।। ३९.

तो सर्व संकटे, सातही लोक, आणि पाच महाभूत हे सर्व स्वतःमध्ये सामावून घेतो.

विष्णुना सह संयुक्तं करोति विकरोति च। स रुद्रो यः साममयस्तथैव च यजुर्मयः ।। ३९.

तो विष्णूंसह एकत्र येऊन कृती करतो आणि रूप बदलतो; तोच रुद्र, साम आणि यजुर्वेदाचा मूर्तिमंत आहे.

स एष ओतः प्रोतश्च बहिरन्तश्च निश्चयात्। एको हि भगवान्नाथो ह्यनादिश्चान्तकृद्द्विजाः ।। ३९.

तो आत आणि बाहेर सर्वत्र व्यापलेला आहे; तोच एक भगवंत, सर्वांचा स्वामी, अनादि आणि शेवट करणारा आहे, हे द्विजांनो.

ततस्ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः। स्वंस्वमाश्रमसंवासमारोप्याग्निं तथात्मनि ।। ३९.

मग सर्व ऋषी, सूर्यासारखे तेजस्वी, आपापल्या आश्रमात स्वतःचा अग्नी स्वतःमध्ये स्थापन करतात.

कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनान्तरात्मना । अनन्यमनसो भूत्वा प्रपद्यन्ते महेश्वरम् ।। ३९.

कर्म, मन, वाणी आणि शुद्ध अंतःकरण यांद्वारे, एकचित्त होऊन, ते महेश्वराला शरण जातात.

व्रतोपवासनिरताः सर्वभूतदयापराः। योगं ह्यनुपमन्दिव्यं प्राप्तं तैश्छिन्नसंशयैः ।। ३९.

व्रत आणि उपवासात मग्न, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे, त्यांनी अद्वितीय, दिव्य योग प्राप्त केला, त्यांचे सर्व संशय नाहीसे झाले.

प्रपद्य परया भक्त्या ज्ञानयुक्तेन चेतसा। तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम् ।। ३९.

परम भक्तीने आणि ज्ञानयुक्त मनाने शरण जाऊन, त्यांनी रुद्राचे सान्निध्य, शाश्वत आणि अविनाशी स्थान मिळवले.

यः पठेत्तपसा युक्तो वायुप्रोक्तामिमां स्तुतिम्। ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा स्वक्रियापरः ।। ३९.

जो कोणी वायूने सांगितलेली ही स्तुती तपाने युक्त होऊन म्हणतो, तो ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य असो, आपल्या कर्तव्यात मग्न असो,

लभते रुद्रसालोक्यं भक्तिमान्विगतज्वरः। अमद्यपश्च यः शूद्रो भवभक्तो जितेन्द्रियः ।। ३९.

तो भक्त, दुःखरहित, रुद्राचे सान्निध्य मिळवतो; मद्यपान न करणारा, शिवभक्त आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला शूद्रसुद्धा.

आभूत संप्लवस्थायी ह्यप्रतीघातलक्षणः। गाणपत्यं स लभते स्थानं वा सर्वकामिकम् ।। ३९.

तो प्राणीसमूहांच्या संहारानंतरही टिकणारे, कोणतीही अडथळे नसलेले गणेशाचे स्थान, किंवा सर्व इच्छित स्थान प्राप्त करतो.

मद्यपो मद्यपैः सार्द्धं भूतसङ्घैश्च मोदते। सोऽर्च्यमानो महीपृष्ठो मर्त्त्यानां वरदो भवेत्। इति होवाच भगवान्वायुर्वाक्यमिदं वरः ।। ३९.

मद्यपान करणारा, इतर मद्यपान करणाऱ्यांसह आणि भूतगणांसह आनंद घेतो; पृथ्वीवर पूजिला जाऊन, तो मर्त्यांना वर देणारा होतो. असे वायू भगवान म्हणाले.

प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयम्भुवः। ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः ।। ४०.

मी आता सर्वोच्च, स्वयंभू ब्रह्मदेवाच्या शेवटी होणाऱ्या प्रलयाचे वर्णन करतो; जेव्हा ब्रह्माचा काळ संपतो, तेव्हा त्या प्रभूचे हे होते.

यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः । अव्यक्तान्ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः ।। ४०.

जसा ईश्वर आपल्या आत सूक्ष्म विश्व निर्माण करतो, तसा तो प्रकट जग अप्रकटात विलीन करतो, आणि प्रलयाच्या वेळी सर्व काही आपल्यात घेतो.

परं तदनुकल्पानामपूर्णे कल्पसङ्क्षये। उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित् ।। ४०.

ती सर्वोच्च अवस्था, कल्पांच्या संहाराच्या वेळी, जेव्हा ती भयंकर वेळ येते, तेव्हा कोणालाही दिसत नाही.

अन्ते द्रुमस्य यम्प्राप्ते पश्चिमस्य मनोस्तदा । अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते ।। ४०.

झाडाचा शेवट गाठल्यावर, मन अंतिम अवस्थेला पोहोचल्यावर, कलियुगाच्या अखेरीस, जेव्हा ते संपते, तेव्हा त्याला संहार म्हणतात.

सम्प्रक्षाले तदा वृत्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते। प्रत्याहारे तदा तस्मिन् भूततन्मात्रसंक्षये ।। ४०.

महाप्रलयाच्या वेळी, सर्व काही मागे घेतले जाते, आणि त्या वेळी सूक्ष्म तत्त्वे आणि त्यांचे मूळ नष्ट होतात.

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये। स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसञ्चरे ।। ४०.

महत्तत्त्वापासून विशिष्ट पर्यंतच्या सर्व बदलांचा लय होतो, आणि त्यांच्या स्वभावामुळेच ही पुन्हा एकत्र होण्याची प्रक्रिया सुरू होते.

आपो ग्रसन्ति वै पूर्व्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुणम्। आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते । प्रविष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् ।। ४०.

मग पाणी सर्वप्रथम पृथ्वीचा गंध हा गुण घेतं; गंध घेतल्यावर पृथ्वी लयाला योग्य होते; गंध तत्त्व पाण्यात मिसळल्यावर पृथ्वी पाण्यात विलीन होते.