वायुपुराणम्

भृशञ्चानुग्रहं प्राप्य हर्षं चैवाप्यनुत्तमम्। सम्भावयित्वा चाप्येनां वायुमूचुर्महाबलम् ।। ३९.

त्यांना मोठा अनुग्रह आणि अतुल्य आनंद मिळाला. त्यांनी ही कथा आदराने मान्य करून, त्या महाबलवान वायूला उद्देशून बोलले.

ऋषय ऊचुः।। समीरण महाभाग ह्यस्माकं च त्वया विभो। ईश्वरस्योत्तमं पुण्यमष्टमन्त्वौपसर्गिकम् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: समीरणा, भाग्यवान वायू, तुझ्या कृपेने आणि आमच्यासाठी, प्रभूची ही सर्वोच्च, आठवी आणि विघ्नरहित पुण्यशक्ती तू सांगितलीस.

तस्य स्थानं प्रमाणञ्च यथावत्परिकीर्त्तितम्। यो गन्धेन समृद्धं वै परमं परमात्मनः ।। ३९.

त्याचे स्थान आणि स्वरूप तू योग्य रीतीने सांगितलेस—जो सुगंधाने परिपूर्ण आहे, तोच परब्रह्माचा सर्वोच्च भाग आहे.

महादेवस्य माहात्म्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि । स्वेन माहात्म्ययोगेन सहस्रस्यामितौजसः ।। ३९.

महादेवाचे माहात्म्य देवांनाही समजणे कठीण आहे; स्वतःच्या सामर्थ्याने आणि तेजाने तो अगणित शक्तीचा आहे.

यस्य भक्तेष्वसंमोहो ह्यनुकम्पार्थमेव च। ब्राह्मलक्ष्म्या स्वयं जुष्ठा या साप्रतिमशालिनी ।। ३९.

त्याच्या भक्तांना भ्रम लागत नाही, कारण तो केवळ दयेमुळे तसे करतो; तो स्वतः ब्राह्मी लक्ष्मीने युक्त आहे, जी अतुलनीय आणि तेजस्वी आहे.

ज्योत्स्नया व्याप्य खं चन्द्रं विन्यस्ता विश्वरूपधृक् । विभूतिर्भ्राजतेऽत्यर्थं देवदेवस्य वेश्मनि ।। ३९.

ती चंद्रप्रकाशासारखी आपल्या उजेडाने आकाश आणि चंद्र व्यापते, सर्व रूपे धारण करून, देवांचा देव ज्याच्या घरी आहे, तिथे ती अपूर्व तेजाने झळकते.

महादेवस्य तुल्यानां रुद्राणान्तु महात्मनाम्। तत्सर्वं निखिलेनेदं वक्त्रादमृतनिस्रवम् ।। ३९.

महादेवाशी समकक्ष असलेल्या त्या सर्व रुद्रांचे, हे सर्व काही त्याच्या तोंडातून अमृतासारखे अखंड वहात असते.

अपीत्वा खलु सर्वस्य भक्त्यास्माभिस्तु सुव्रताः। नास्ति किञ्चिदविज्ञेयमन्यच्चैवानुगामिनः। प्रश्नं देववर प्राण यथावद्वक्तुमर्हसि ।। ३९.

हे सर्व आम्ही भक्तीने ऐकले, त्यामुळे आम्हाला आणि आमच्या मागे येणाऱ्यांना काहीही अज्ञात राहिले नाही; हे देवश्रेष्ठ प्राण, आमचा प्रश्न योग्य प्रकारे सांग.

सूत उवाच।। स खलूवाच भगवान्किं भूयो वर्त्तयाम्यहम्। किं मया चैव वक्तव्यं तद्वदिष्यामि सुव्रताः ।। ३९.

सूतम्हणाले: मग त्या भगवंताने विचारले, 'आता मी आणखी काय सांगू? मला काय सांगावे लागेल? ते मी सांगतो, हे उत्तम व्रत पाळणाऱ्यांनो.'

ऋषय ऊचुः।। आदित्याः पारिपार्श्वेयाः सिंहा वै क्रोधविक्रमाः। वैश्वानरा भूतगणा व्याघ्राश्चैवानुगामिनः ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: आदित्य दोन्ही बाजूंना आहेत, सिंह रागीट आणि पराक्रमी आहेत, वैश्वानर हे भूतांचे समूह आहेत, आणि वाघही त्यांच्याबरोबर आहेत.

आभूतसंप्लवे घोरे सर्वप्राणभृतां क्षये। किमवस्था भवन्त्येते तन्नो ब्रूहि यथार्थवत् ।। ३९.

सर्व जीवांचा नाश होतो, अशा भयंकर संहारकाळात, हे सर्व कशा स्थितीत असतात? ते आम्हाला खरीखुरी माहिती दे.

एते ये वै त्वया प्रोक्ताः सिंहव्याघ्रगणैः सह। ये चान्ये सिद्धिसम्प्राप्ता मातरिश्वा जगाद ह ।। ३९.

तू सांगितलेले हे सिंह, वाघ आणि त्यांच्या समूहासह, तसेच जे इतर सिद्धीला पोहोचले, त्यांच्याबद्दलही मातरिश्वानने सांगितले.

इदञ्च परमं तत्त्वं समाख्यास्यामि श्रृण्वताम्। विज्ञातेश्वरसद्भावमव्यक्तं प्रभवं तथा ।। ३९.

आता मी हे सर्वोच्च तत्त्व, ऐकणाऱ्यांसाठी सांगतो—ईश्वराचे अस्तित्व, अव्यक्त आणि त्याचा उगम.

तत्र पूर्वगतास्तेषु कुमारा ब्रह्मणः सुताः। सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।। ३९.

त्या पूर्वी आलेल्यांमध्ये कुमार, ब्रह्माचे पुत्र—सनक, सनंदन आणि तिसरे सनातन—हे होते.

वोढुश्च कपिलस्तेषामासुरिश्च महायशाः। मुनिः पञ्चशिखश्चैव ये चान्येऽप्येवमादयः ।। ३९.

त्यांच्यात कपिल, प्रसिद्ध आसुरी, आणि ऋषी पञ्चशिख, तसेच इतरही होते.

ततः काले व्यतिक्रान्ते कल्पानां पर्यये गते। महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।। ३९.

मग काळ लोटून, कल्पांचा अंत येऊन, पंचमहाभूतांचा नाश झाल्यावर प्रलय जवळ आला.

अनेकरुद्रकोट्यस्तु याः प्रसन्ना महेश्वरी । शब्दादीन्विषयान्भोगान्सत्यस्याष्टविधश्रयात् ।। ३९.

अनेक कोटी रुद्र आणि कृपावंत महेश्वरी, सत्याच्या आठ प्रकारच्या आसनावरून, शब्दादी विषयांचा अनुभव घेतात.

प्रविश्य सर्वभूतानि ज्ञानयुक्तेन तेजसा। वैहायपदमव्यग्रं भूतानामनुकम्पया ।। ३९.

सर्व प्राण्यांमध्ये ज्ञानानं मिसळलेल्या तेजाने प्रवेश करून, तो प्राणीप्रेमाने शांतपणे आकाशातील स्थान प्राप्त करतो.

तत्र यान्ति महात्मानः परमाणुं महेश्वरम्। तरन्ति सुमहावर्त्तां जन्ममृत्यूदकां नदीम् ।। ३९.

तेथे महान आत्म्यांना सूक्ष्म महेश्वर गाठतात; ते जन्म-मरणाच्या मोठ्या, वेगवान प्रवाहासारख्या नदीला ओलांडतात.

ततः पश्यन्ति शर्वाणं परं ब्रह्माणमेव च। देव्या वै सहिताः सप्त या देव्यः परिकीर्त्तिताः ।। ३९.

मग ते सर्वश्रेष्ठ शर्व आणि परम ब्रह्म, तसेच वर्णन केलेल्या सात देवींसह पाहतात.

यत्तत्सहस्रं सिंहानामादित्यानां तथैव च। वैश्वानरभूतभव्यव्याघ्राश्चैवानुगामिनः ।। ३९.

तेथे हजार सिंह, तसेच आदित्य, अग्नीचे भूत, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ, आणि त्यांच्यामागे जाणारे वाघ आहेत.

आवेश्यात्मनि तान्सर्वान्संख्यायोपद्रवांस्तथा। लोकान् सप्त इमान्सर्व्वान्महाभूतानि पञ्च च ।। ३९.

तो सर्व संकटे, सातही लोक, आणि पाच महाभूत हे सर्व स्वतःमध्ये सामावून घेतो.

विष्णुना सह संयुक्तं करोति विकरोति च। स रुद्रो यः साममयस्तथैव च यजुर्मयः ।। ३९.

तो विष्णूंसह एकत्र येऊन कृती करतो आणि रूप बदलतो; तोच रुद्र, साम आणि यजुर्वेदाचा मूर्तिमंत आहे.

स एष ओतः प्रोतश्च बहिरन्तश्च निश्चयात्। एको हि भगवान्नाथो ह्यनादिश्चान्तकृद्द्विजाः ।। ३९.

तो आत आणि बाहेर सर्वत्र व्यापलेला आहे; तोच एक भगवंत, सर्वांचा स्वामी, अनादि आणि शेवट करणारा आहे, हे द्विजांनो.

ततस्ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः। स्वंस्वमाश्रमसंवासमारोप्याग्निं तथात्मनि ।। ३९.

मग सर्व ऋषी, सूर्यासारखे तेजस्वी, आपापल्या आश्रमात स्वतःचा अग्नी स्वतःमध्ये स्थापन करतात.

कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनान्तरात्मना । अनन्यमनसो भूत्वा प्रपद्यन्ते महेश्वरम् ।। ३९.

कर्म, मन, वाणी आणि शुद्ध अंतःकरण यांद्वारे, एकचित्त होऊन, ते महेश्वराला शरण जातात.

व्रतोपवासनिरताः सर्वभूतदयापराः। योगं ह्यनुपमन्दिव्यं प्राप्तं तैश्छिन्नसंशयैः ।। ३९.

व्रत आणि उपवासात मग्न, सर्व प्राण्यांवर दया करणारे, त्यांनी अद्वितीय, दिव्य योग प्राप्त केला, त्यांचे सर्व संशय नाहीसे झाले.

प्रपद्य परया भक्त्या ज्ञानयुक्तेन चेतसा। तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम् ।। ३९.

परम भक्तीने आणि ज्ञानयुक्त मनाने शरण जाऊन, त्यांनी रुद्राचे सान्निध्य, शाश्वत आणि अविनाशी स्थान मिळवले.

यः पठेत्तपसा युक्तो वायुप्रोक्तामिमां स्तुतिम्। ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यो वा स्वक्रियापरः ।। ३९.

जो कोणी वायूने सांगितलेली ही स्तुती तपाने युक्त होऊन म्हणतो, तो ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य असो, आपल्या कर्तव्यात मग्न असो,