वायुपुराणम्

तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम्। भवस्य रूपसादृश्यं नीताश्चैव ह्यनुत्तमम् ।। ३९.

अशा लोकांना रुद्राचे शाश्वत व अविनाशी स्थान मिळते आणि ते भवाच्या स्वरूपासारखे सर्वोच्च पद गाठतात.

वैश्वानरमुखाः सर्वे विश्वरूपाः कपर्द्दिनः । नीलकण्ठाः सितग्रीवास्तीक्ष्णदंष्ट्रास्त्रिलोचनाः ।। ३९.

सर्वजण अग्निसारखे तोंड असलेले, विश्वरूप, जटाधारी, निळ्या गळ्याचे, पांढऱ्या गळ्याचे, तीक्ष्ण दातांचे आणि त्रिनेत्री आहेत.

अर्द्धचन्द्रकृतोऽणीषा जटामुकुटधारिणः । सर्वे दशभुजा वीराः पद्मान्तर सुगन्धिनः ।। ३९.

त्यांच्या जटांमध्ये अर्धचंद्र आहे, सर्वजण जटांचा मुकुट घालतात, दहा भुजांचे, वीर, आणि हृदयात कमळाचा सुगंध दरवळणारे आहेत.

तरुणादित्यसङ्काशाः सर्वे ते पीतवाससः । पिनाकपाणयः सर्व्वे श्वेतगोवृषवाहनाः ।। ३९.

सर्वजण तरुण सूर्यासारखे तेजस्वी, पिवळ्या वस्त्रातील, पिनाक धनुष्य हातात असलेले आणि पांढऱ्या वृषभावर बसलेले आहेत.

श्रियान्विताः कुण्डलिनो मुक्ताहारविभूषिताः। तेजसोऽभ्यधिका देवैः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।। ३९.

ते तेजस्वी, कुंडलधारी, मुक्तहारांनी सजलेले, देवांपेक्षा अधिक तेजस्वी, सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी आहेत.

विभज्य बहुधात्मानं जरामृत्युविवर्जिताः। क्रीडन्ते विविधैर्भावैर्भोगान् प्राप्य सुदुर्लभान् ।। ३९.

ते आपले रूप अनेक प्रकारे विभागतात, त्यांना वार्धक्य व मृत्यू नाही, विविध प्रकारे क्रीडा करतात आणि अतिशय दुर्मिळ सुखांचा उपभोग घेतात.

स्वच्छन्दगतयः सिद्धाः सिद्धैश्चान्यौर्विबोधिताः। एकादशानां रुद्राणां कोट्योऽनेकमहात्मनाम् ।। ३९.

हे सिद्ध लोक इच्छेप्रमाणे संचार करतात, इतर सिद्धांनी जागृत केलेले आहेत, आणि एकादश रुद्रांमध्ये असंख्य कोटी महात्मे आहेत.

एभिः सह महात्मा हि देवदेवो महेश्वरः। भक्तानुकम्पी भगवान्मोदते पार्वतीप्रियः ।। ३९.

या सर्व महात्म्यांसह देवाधिदेव, महेश्वर, भक्तांवर कृपा करणारा आणि पार्वतीला प्रिय असलेला भगवान आनंदित होतो.

नाहन्तेषान्तु रुद्राणां भवस्य च महात्मनः। नानात्वमनुपश्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ।। ३९.

या सर्व रुद्रांमध्ये किंवा महात्मा भवामध्ये मला काहीही फरक दिसत नाही; हे मी तुम्हाला सत्य सांगतो.

मातरिश्वाऽब्रवीत्पुण्यामित्येतामीश्वरोऽप्युत। अथ ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः। श्रुत्वेमां परमां पुण्यां कथां त्रैयम्बकीं ततः ।। ३९.

मातरिश्वान म्हणाले, 'ही कथा पवित्र आहे,' आणि प्रभूनेही तसेच सांगितले. मग सूर्यासारखी तेजस्वी सर्व ऋषी, त्र्यंबकाची ही श्रेष्ठ आणि पुण्यकारी कथा ऐकून,

भृशञ्चानुग्रहं प्राप्य हर्षं चैवाप्यनुत्तमम्। सम्भावयित्वा चाप्येनां वायुमूचुर्महाबलम् ।। ३९.

त्यांना मोठा अनुग्रह आणि अतुल्य आनंद मिळाला. त्यांनी ही कथा आदराने मान्य करून, त्या महाबलवान वायूला उद्देशून बोलले.

ऋषय ऊचुः।। समीरण महाभाग ह्यस्माकं च त्वया विभो। ईश्वरस्योत्तमं पुण्यमष्टमन्त्वौपसर्गिकम् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: समीरणा, भाग्यवान वायू, तुझ्या कृपेने आणि आमच्यासाठी, प्रभूची ही सर्वोच्च, आठवी आणि विघ्नरहित पुण्यशक्ती तू सांगितलीस.

तस्य स्थानं प्रमाणञ्च यथावत्परिकीर्त्तितम्। यो गन्धेन समृद्धं वै परमं परमात्मनः ।। ३९.

त्याचे स्थान आणि स्वरूप तू योग्य रीतीने सांगितलेस—जो सुगंधाने परिपूर्ण आहे, तोच परब्रह्माचा सर्वोच्च भाग आहे.

महादेवस्य माहात्म्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि । स्वेन माहात्म्ययोगेन सहस्रस्यामितौजसः ।। ३९.

महादेवाचे माहात्म्य देवांनाही समजणे कठीण आहे; स्वतःच्या सामर्थ्याने आणि तेजाने तो अगणित शक्तीचा आहे.

यस्य भक्तेष्वसंमोहो ह्यनुकम्पार्थमेव च। ब्राह्मलक्ष्म्या स्वयं जुष्ठा या साप्रतिमशालिनी ।। ३९.

त्याच्या भक्तांना भ्रम लागत नाही, कारण तो केवळ दयेमुळे तसे करतो; तो स्वतः ब्राह्मी लक्ष्मीने युक्त आहे, जी अतुलनीय आणि तेजस्वी आहे.

ज्योत्स्नया व्याप्य खं चन्द्रं विन्यस्ता विश्वरूपधृक् । विभूतिर्भ्राजतेऽत्यर्थं देवदेवस्य वेश्मनि ।। ३९.

ती चंद्रप्रकाशासारखी आपल्या उजेडाने आकाश आणि चंद्र व्यापते, सर्व रूपे धारण करून, देवांचा देव ज्याच्या घरी आहे, तिथे ती अपूर्व तेजाने झळकते.

महादेवस्य तुल्यानां रुद्राणान्तु महात्मनाम्। तत्सर्वं निखिलेनेदं वक्त्रादमृतनिस्रवम् ।। ३९.

महादेवाशी समकक्ष असलेल्या त्या सर्व रुद्रांचे, हे सर्व काही त्याच्या तोंडातून अमृतासारखे अखंड वहात असते.

अपीत्वा खलु सर्वस्य भक्त्यास्माभिस्तु सुव्रताः। नास्ति किञ्चिदविज्ञेयमन्यच्चैवानुगामिनः। प्रश्नं देववर प्राण यथावद्वक्तुमर्हसि ।। ३९.

हे सर्व आम्ही भक्तीने ऐकले, त्यामुळे आम्हाला आणि आमच्या मागे येणाऱ्यांना काहीही अज्ञात राहिले नाही; हे देवश्रेष्ठ प्राण, आमचा प्रश्न योग्य प्रकारे सांग.

सूत उवाच।। स खलूवाच भगवान्किं भूयो वर्त्तयाम्यहम्। किं मया चैव वक्तव्यं तद्वदिष्यामि सुव्रताः ।। ३९.

सूतम्हणाले: मग त्या भगवंताने विचारले, 'आता मी आणखी काय सांगू? मला काय सांगावे लागेल? ते मी सांगतो, हे उत्तम व्रत पाळणाऱ्यांनो.'

ऋषय ऊचुः।। आदित्याः पारिपार्श्वेयाः सिंहा वै क्रोधविक्रमाः। वैश्वानरा भूतगणा व्याघ्राश्चैवानुगामिनः ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: आदित्य दोन्ही बाजूंना आहेत, सिंह रागीट आणि पराक्रमी आहेत, वैश्वानर हे भूतांचे समूह आहेत, आणि वाघही त्यांच्याबरोबर आहेत.

आभूतसंप्लवे घोरे सर्वप्राणभृतां क्षये। किमवस्था भवन्त्येते तन्नो ब्रूहि यथार्थवत् ।। ३९.

सर्व जीवांचा नाश होतो, अशा भयंकर संहारकाळात, हे सर्व कशा स्थितीत असतात? ते आम्हाला खरीखुरी माहिती दे.

एते ये वै त्वया प्रोक्ताः सिंहव्याघ्रगणैः सह। ये चान्ये सिद्धिसम्प्राप्ता मातरिश्वा जगाद ह ।। ३९.

तू सांगितलेले हे सिंह, वाघ आणि त्यांच्या समूहासह, तसेच जे इतर सिद्धीला पोहोचले, त्यांच्याबद्दलही मातरिश्वानने सांगितले.

इदञ्च परमं तत्त्वं समाख्यास्यामि श्रृण्वताम्। विज्ञातेश्वरसद्भावमव्यक्तं प्रभवं तथा ।। ३९.

आता मी हे सर्वोच्च तत्त्व, ऐकणाऱ्यांसाठी सांगतो—ईश्वराचे अस्तित्व, अव्यक्त आणि त्याचा उगम.

तत्र पूर्वगतास्तेषु कुमारा ब्रह्मणः सुताः। सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।। ३९.

त्या पूर्वी आलेल्यांमध्ये कुमार, ब्रह्माचे पुत्र—सनक, सनंदन आणि तिसरे सनातन—हे होते.

वोढुश्च कपिलस्तेषामासुरिश्च महायशाः। मुनिः पञ्चशिखश्चैव ये चान्येऽप्येवमादयः ।। ३९.

त्यांच्यात कपिल, प्रसिद्ध आसुरी, आणि ऋषी पञ्चशिख, तसेच इतरही होते.

ततः काले व्यतिक्रान्ते कल्पानां पर्यये गते। महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते ।। ३९.

मग काळ लोटून, कल्पांचा अंत येऊन, पंचमहाभूतांचा नाश झाल्यावर प्रलय जवळ आला.

अनेकरुद्रकोट्यस्तु याः प्रसन्ना महेश्वरी । शब्दादीन्विषयान्भोगान्सत्यस्याष्टविधश्रयात् ।। ३९.

अनेक कोटी रुद्र आणि कृपावंत महेश्वरी, सत्याच्या आठ प्रकारच्या आसनावरून, शब्दादी विषयांचा अनुभव घेतात.

प्रविश्य सर्वभूतानि ज्ञानयुक्तेन तेजसा। वैहायपदमव्यग्रं भूतानामनुकम्पया ।। ३९.

सर्व प्राण्यांमध्ये ज्ञानानं मिसळलेल्या तेजाने प्रवेश करून, तो प्राणीप्रेमाने शांतपणे आकाशातील स्थान प्राप्त करतो.

तत्र यान्ति महात्मानः परमाणुं महेश्वरम्। तरन्ति सुमहावर्त्तां जन्ममृत्यूदकां नदीम् ।। ३९.

तेथे महान आत्म्यांना सूक्ष्म महेश्वर गाठतात; ते जन्म-मरणाच्या मोठ्या, वेगवान प्रवाहासारख्या नदीला ओलांडतात.