वायुपुराणम्

असिमावेश्य चाङ्गेषु पाण्डुराम्बर धारिणी। उरश्छदेन महता मौक्तिकेन विराजिता। चतुर्भुजा महाभागा विजया लोकसम्मता ।। ३९.

पांढऱ्या वस्त्रांनी परिधान केलेली, मोठ्या मोत्यांच्या हाराने छाती झाकलेली, अंगावर तलवार टेकवून, चार हातांची, अत्यंत भाग्यवती आणि सर्वांच्या मान्यतेस पात्र विजयादेवी तिथे उभी होती.

देव्या आद्यः प्रतीहारी श्रीरिवाप्रतिमा परा। विभ्राजती स्थिता चैव कृत्वा देवस्य चाञ्जलिम् ।। ३९.

त्या देवीची मुख्य दासी, लक्ष्मीप्रमाणे अनुपम, तिथे तेजाने उजळून, देवाला नमस्कार करत हात जोडून उभी होती.

तस्याः पृष्ठानुगाश्चान्याः स्त्रियोऽप्सरोगणान्विताः। ताः खल्वभिनवैः कान्तैरुपतिष्ठन्ति शङ्करम् ।। ३९.

तिच्या मागे इतर स्त्रिया, अप्सरांच्या समूहासह, चालत होत्या; त्या सर्व नव्या सौंदर्याने सजलेल्या, शंकराची सेवा करत होत्या.

सर्वलक्षणसम्पन्ना वादित्रै रुपबृंहिताः। उपगायन्ति देवेशं गणा गन्धर्वयोनयः ।। ३९.

सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, वाद्यांच्या आणि सौंदर्याच्या शोभेने वाढलेले, गंधर्व आणि इतर दिव्य गण देवांच्या स्वामीचे गाणे गात होते.

अभ्युन्नतो महोरस्कः शरन्मेघसमद्युतिः। शोभते नन्दमानश्च गोपतिस्तस्य वेश्मनि ।। ३९.

तिथे एक गवळा, रुंद छातीचा आणि शरद ऋतूच्या मेघासारखा तेजस्वी, आनंदाने आपल्या घरात झळकत होता.

स्कन्दश्च सपरीवारः पुत्रोऽस्यामितवीर्य्यवान्। रक्ताम्बरधरः श्रीमान्वराम्बुजदलेक्षणः ।। ३९.

त्याचा पुत्र, अमाप सामर्थ्य असलेला स्कंद, आपल्या परिवारासह, लाल वस्त्र परिधान केलेला, तेजस्वी आणि सुंदर कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांचा, तिथे उभा होता.

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च चाष्टवान्। व्यपेतव्यसनाक्रूराः प्रजानां पालने रताः ।। ३९.

त्याचे शाखा — विशाख आणि नैगमेय — हेही तिथे होते, दोष आणि क्रौर्यापासून मुक्त, सर्व जीवांची रक्षा करण्यात रमलेले.

तैः सार्द्धं स महावीर्य्यः शोभते शिखिवाहनः । व्यालक्रीडनकैस्तत्र क्रीडते विश्वतोमुखः ।। ३९.

त्यांच्यासोबत तो महाबली, मोरावर बसणारा स्कंद तिथे झळकत होता; तिथे तो सर्वदिशांनी असणारा, सर्पाच्या खेळण्यांमध्ये रममाण होत होता.

ये नृपा विभुधेन्द्राणां काञ्चनस्य प्रदायिनः। ये च स्वायतना विप्रा गृहस्था ब्रह्मवादिनः ।। ३९.

जे राजे देवांच्या स्वाम्यांना सोन्याचा दान देतात, आणि जे ब्राह्मण गृहस्थ स्वतःच्या धार्मिक कृत्यांत मग्न असतात—

गूढस्वाध्याय तपसस्तथा चैवोञ्छवृत्तयः। एते सभासदस्तस्य देवेशस्य च सम्मताः ।। ३९.

जे गुप्तपणे स्वाध्याय आणि तप करतात, तसेच जे उंचवट्याने उपजीविका करतात—हे सर्व त्या देवाधिदेवाच्या सभासद म्हणून मान्यता पावलेले आहेत.

मन्वन्तराण्यनेकानि व्यवर्त्तन्त पुनः पुनः। श्रूयतां देवदेवस्य भविष्याश्चर्यमुत्तमम् ।। ३९.

अनेक मन्वंतरं पुन्हा पुन्हा संपली आहेत; आता देवाधिदेवाच्या भविष्यातील अद्भुत आणि श्रेष्ठ कृत्यांचं ऐका.

व्याघ्राश्चैवानुगास्तत्र काञ्चनाभास्तरस्विनः। स्वच्छन्दचारिणः सर्वे स्वयं देवेन निर्म्मिताः।। ३९.

तिथे वाघ, सोन्यासारखे तेजस्वी आणि बळकट, मुक्तपणे वावरतात; हे सर्व स्वतः देवाने निर्माण केले आहेत.

मृत्योर्मृत्युसमास्ते तु यमदर्पापहारिणः । विभूतिमप्यसंख्येयां को न खल्वभिधास्यते ।। ३९.

तो मृत्यूलाही मृत्यू आहे, यमाचा गर्व नष्ट करणारा; त्याच्या अनंत विभूती कोण सांगू शकेल?

अतःपरमिदं भूयो भवेनाद्भुतमुत्तमम्। भूतानामनुकंपार्थं यत्कृतं तन्निबोधत ।। ३९.

आता पुढे मी तुला एक अद्भुत आणि श्रेष्ठ घटना सांगतो, जी सर्व जीवांवर दया म्हणून घडली.

मन्दरादिप्रकाशानां बलेनाप्रतिमौजसाम्। हारकुन्देन्दुवर्णानां विद्युद्वननिनादिनाम् ।। ३९.

मंदार व इतर पर्वतांसारखे तेजस्वी, अपार बळ असलेले, हार, कुंडल आणि चंद्रासारखा प्रकाश असलेले, वीजेसारखा गडगडाट करणारे — अशा शक्तीने युक्त देवांमुळे—

चूडामणिधराणां वै मेघसन्निभवाससाम्। श्रीवत्साङ्कितवज्राणामङ्गुलीशूलपाणिनाम् ।। ३९.

शिरावर रत्नजडित मुकुट घातलेले, मेघासारखे वस्त्र परिधान केलेले, श्रीवत्स व वज्रचिन्ह असलेले, हातात त्रिशूळ व शस्त्र धारण केलेले—

एवं दिशानां देवानां रूपेणोत्तमशालिनाम्। तस्य प्रासादमुख्यस्य स्तम्भेषूत्तमशोभिषु ।। ३९.

अशा उत्तम रूप असलेल्या दिशांच्या देवतांची सुंदर मूर्ती त्या महालाच्या उज्ज्वल खांबांवर कोरलेली होती.

संयताग्निमयीभिस्तु श्रृङ्खलाभिः पृथक्पृथक्। मायासहस्रं सिंहानां सुखं तत्र निवासिनाम् ।। ३९.

तेथे सिंह अग्नीच्या साखळ्यांनी वेगवेगळे बांधलेले होते आणि प्रत्येकजण आनंदाने तेथे राहत होता.

स्तम्भेऽप्यपासृताषष्टं(?) त्र्यम्बकस्य निवेशने। अथ तत्प्रतिसंपूज्य वायोर्वाक्यं सुविस्मिताः। ऋषयः प्रत्यभाषन्त नैमिषेयास्तपस्विनः ।। ३९.

त्र्यंबकाच्या निवासस्थानी, खांबावर सहावा सिंह वेगळा ठेवला होता; मग त्याची योग्यरित्या पूजा करून, नैमिषारण्यातील ऋषी आश्चर्यचकित होऊन वायूला विचारू लागले.

भगवन्सर्वभूतानां प्राण सर्वत्रग प्रभो। के ते सिंहमहाभूताः क्व ते जाताः किमात्मकाः ।। ३९.

"भगवन्, सर्व जीवांना प्राण देणाऱ्या, सर्वत्र व्यापलेल्या प्रभो, हे सिंह-महाभूत कोण आहेत? ते कुठे जन्मले आणि त्यांचे स्वरूप काय आहे?"

सिंहाः केनापराधेन भूतानां प्रभविष्णुना। वैश्वानरमयैः पाशैः संरुद्धास्तु पृथक्पृथक् ।। ३९.

"सर्व जीवांचे अधिपती असलेल्या शक्तिमान प्रभूने, कोणत्या अपराधामुळे हे सिंह अग्नीच्या बेड्यांनी वेगवेगळे बांधले?"

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वायुर्वाक्यं जगाद ह । यद्वै सहस्रं सिंहानामीश्वरेण महात्मना। व्यपनीय स्वकाद्देहात्क्रोधास्ते सिंहविग्रहाः ।। ३९.

त्यांचे हे प्रश्न ऐकून वायू म्हणाला, "तो हजार सिंह, त्या महात्म्याने आपल्या देहातून क्रोधाने वेगळे केले आणि ते सिंह रूपात प्रकट झाले."

भूतानामभयं दत्त्वा पुराबद्धाग्निबन्धने। यज्ञभागनिमित्तं च ईश्वरस्याज्ञया तदा ।। ३९.

"सर्व जीवांना भयमुक्त करून, प्रभूच्या आज्ञेने, यज्ञातील भागासाठी, पूर्वी त्यांना अग्नीच्या बंधनात बांधले होते."

तेषां विधानमुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया। देव्या मन्युं कृतं ज्ञात्वा हतो दक्षस्य स क्रतुः ।। ३९.

"नियत नियमाप्रमाणे, एका सिंहाने खेळत असताना, देवीच्या रागाची जाणीव ठेवून, दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला."

निःसृता च महादेव्या महाकाली महेश्वरी। आत्मनः कर्म्मसाक्षिण्या भूतैः सार्द्धं तदानुगैः ।। ३९.

"आणि त्या महादेवी, महाकाळी, महेश्वरी यांच्या स्वतःच्या कृतीची साक्ष देण्यासाठी, आपल्या अनुयायांसह प्रकट झाल्या."

स एष भगवान्क्रोधो रुद्रावासकृतालयः। वीरभद्रोऽप्रमेयात्मा देव्या मन्युप्रमार्ज्जनः ।। ३९.

"हा भगवंत क्रोध, रुद्राचा निवास, अमाप सामर्थ्याचा वीरभद्र, देवीच्या रागाचा शुद्ध करणारा आहे."

तस्य वेश्म सुरेन्द्रस्य सर्वगुह्यतमस्य वै। सन्निवेशस्त्वनौपम्यो मया वः परिकीर्त्तितः ।। ३९.

"त्या सर्वांत गुप्त असलेल्या सुरेंद्राच्या निवासाचे, अतुलनीय असे स्वरूप मी तुम्हाला सांगितले आहे."

अतः परं प्रवक्ष्यामि ये तत्र प्रति वासिनः। रम्ये पुरवरश्रेष्ठे तस्मिन्वैहायभूमिषु ।। ३९.

"आता मी त्या रम्य आणि उत्तम नगरीच्या आकाशातील भूमीत राहणाऱ्यांविषयी सांगतो."

नानारत्नविचित्रेषु पताकाबहुलेषु च। सर्वकामसमृद्धेषु वनोपवनशोभिषु ।। ३९.

"विविध रत्नांनी सजवलेल्या, पताका फडकणाऱ्या, सर्व इच्छित सुखांनी परिपूर्ण, वन-उद्यानांनी शोभलेल्या महालांमध्ये—"