वायुपुराणम्

अभ्यन्तरपरिस्कन्धा देवावासगृहोचिताः। रराम भगवांस्तत्र दशबाहुर्महेश्वरः ।। ३९.

देवतांच्या निवासाला शोभणाऱ्या आतील दालनांत, दहा हातांचा महेश्वर तेथे आनंदाने रमला.

नन्दिना च गणैः सार्द्धं विश्वरूपैर्महात्मभिः। तथा रुद्रगणैश्चापि तुल्यौदार्य्यपराक्रमैः ।। ३९.

नंदी आणि विविध रूपांच्या, महान आत्म्यांच्या गणांसह, तसेच दानशीलतेत व पराक्रमात समान असलेल्या रुद्रगणांसह तो होता.

पावकात्मजसङ्काशैर्यूपदंष्ट्रोत्कटाननैः। वन्द्यमानो विमानश्च पूज्यमानश्च तत्परैः ।। ३९.

अग्निपुत्रांसारख्या, उग्र दात असलेल्या, भीषण मुखांच्या, भक्तांनी पूजिला जाणारा आणि विमानातही वंदिला जाणारा तो होता.

सर्वर्तुकुसुमां मालां जिघ्रमाणोरसि स्थितान् । नीलोत्पलदलश्यामं पृथुताम्रायतेक्षणम् ।। ३९.

सर्व ऋतूंच्या फुलांची माळ छातीवर ठेवून तो तिचा सुगंध घेत होता; त्याचा वर्ण निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे गडद, डोळे मोठे, तांबडे आणि रुंद होते.

ईषत्कराल्लम्बोष्ठं तीक्ष्णदंष्ट्रा गणाञचितम्। षडूर्द्ध्वनेत्रं दुष्प्रेक्ष्यं रुचिरञ्चीरवाससम् ।। ३९.

थोडे उंचावलेले हात, जाड ओठ, तीक्ष्ण दात, गणांनी वेढलेला, वरच्या बाजूस सहा डोळे, पाहण्यास कठीण, आणि सुंदर वल्कल वस्त्र घातलेला होता.

आहवेष्वपरिक्लिष्टं देवानामरिनाशनम्। बाहुना बाहुमावेश्य पार्श्वे सव्येऽन्तरे स्थितम् ।। ३९.

युद्धात तो थकत नाही, देवांच्या शत्रूंचा नाश करणारा, डाव्या कुशीत एक हात दुसऱ्या हाताभोवती गुंडाळून उभा आहे.

रराजापदिशन्तस्य वामाग्रकरगोचरम्। महाभैरवनिर्घोषं बलेनाप्रतिमौजसम्। दशवर्णधनुश्चैव विचित्रं शोभतेऽधिकम् ।। ३९.

त्याच्या डाव्या हाताच्या आवाक्यात दिशेचा इशारा देताना तो तेजस्वी दिसत होता. त्याचा दहा हात लांबीचा धनुष्य, भीषण गजर करणारे आणि अद्वितीय बळाने झळकणारे, विलक्षण शोभून दिसत होते.

त्रिशूलं विद्युताभासममोघं शत्रुनाशनम्। जाज्वल्यमानं वपुषा परमं तत्त्विषा युतम् ।। ३९.

त्याचं त्रिशूल वीजेसारखं चमकत होतं, कधीही अपयशी न होणारं आणि शत्रूंचा नाश करणारं, ते अत्यंत तेजाने प्रज्वलित होतं आणि सर्वोच्च शक्तीने युक्त होतं.

असिश्चैवौजसां श्रेष्ठः शीतरश्मिः शशी तथा। तेजसा वपुषा कान्त्या देवेशस्य महात्मनः। शुशुभेऽभ्यधिकं तत्र वेद्यामग्निशिखा इव ।। ३९.

त्याची तलवार, सर्वांत बलवान, चंद्रासारखी शीतल किरणांची, तेज, रूप आणि कांतीने, देवांचा स्वामी असलेल्या त्या महात्म्याची, तिथे अग्नीच्या ज्वाळेसारखी अत्यंत शोभून दिसत होती.

स्थितः पुरस्ताद्देवस्य शातकौम्भमयो महान्। शुशुभे रुचिरः श्रीमान्सोदकः सकमण्डलुः ।। ३९.

त्या देवाच्या समोर एक मोठं, सुंदर आणि तेजस्वी सोन्याचं भांडं उभं होतं, ते पाण्याने भरलेलं आणि कमंडलू सोबत होतं.

असिमावेश्य चाङ्गेषु पाण्डुराम्बर धारिणी। उरश्छदेन महता मौक्तिकेन विराजिता। चतुर्भुजा महाभागा विजया लोकसम्मता ।। ३९.

पांढऱ्या वस्त्रांनी परिधान केलेली, मोठ्या मोत्यांच्या हाराने छाती झाकलेली, अंगावर तलवार टेकवून, चार हातांची, अत्यंत भाग्यवती आणि सर्वांच्या मान्यतेस पात्र विजयादेवी तिथे उभी होती.

देव्या आद्यः प्रतीहारी श्रीरिवाप्रतिमा परा। विभ्राजती स्थिता चैव कृत्वा देवस्य चाञ्जलिम् ।। ३९.

त्या देवीची मुख्य दासी, लक्ष्मीप्रमाणे अनुपम, तिथे तेजाने उजळून, देवाला नमस्कार करत हात जोडून उभी होती.

तस्याः पृष्ठानुगाश्चान्याः स्त्रियोऽप्सरोगणान्विताः। ताः खल्वभिनवैः कान्तैरुपतिष्ठन्ति शङ्करम् ।। ३९.

तिच्या मागे इतर स्त्रिया, अप्सरांच्या समूहासह, चालत होत्या; त्या सर्व नव्या सौंदर्याने सजलेल्या, शंकराची सेवा करत होत्या.

सर्वलक्षणसम्पन्ना वादित्रै रुपबृंहिताः। उपगायन्ति देवेशं गणा गन्धर्वयोनयः ।। ३९.

सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, वाद्यांच्या आणि सौंदर्याच्या शोभेने वाढलेले, गंधर्व आणि इतर दिव्य गण देवांच्या स्वामीचे गाणे गात होते.

अभ्युन्नतो महोरस्कः शरन्मेघसमद्युतिः। शोभते नन्दमानश्च गोपतिस्तस्य वेश्मनि ।। ३९.

तिथे एक गवळा, रुंद छातीचा आणि शरद ऋतूच्या मेघासारखा तेजस्वी, आनंदाने आपल्या घरात झळकत होता.

स्कन्दश्च सपरीवारः पुत्रोऽस्यामितवीर्य्यवान्। रक्ताम्बरधरः श्रीमान्वराम्बुजदलेक्षणः ।। ३९.

त्याचा पुत्र, अमाप सामर्थ्य असलेला स्कंद, आपल्या परिवारासह, लाल वस्त्र परिधान केलेला, तेजस्वी आणि सुंदर कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांचा, तिथे उभा होता.

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च चाष्टवान्। व्यपेतव्यसनाक्रूराः प्रजानां पालने रताः ।। ३९.

त्याचे शाखा — विशाख आणि नैगमेय — हेही तिथे होते, दोष आणि क्रौर्यापासून मुक्त, सर्व जीवांची रक्षा करण्यात रमलेले.

तैः सार्द्धं स महावीर्य्यः शोभते शिखिवाहनः । व्यालक्रीडनकैस्तत्र क्रीडते विश्वतोमुखः ।। ३९.

त्यांच्यासोबत तो महाबली, मोरावर बसणारा स्कंद तिथे झळकत होता; तिथे तो सर्वदिशांनी असणारा, सर्पाच्या खेळण्यांमध्ये रममाण होत होता.

ये नृपा विभुधेन्द्राणां काञ्चनस्य प्रदायिनः। ये च स्वायतना विप्रा गृहस्था ब्रह्मवादिनः ।। ३९.

जे राजे देवांच्या स्वाम्यांना सोन्याचा दान देतात, आणि जे ब्राह्मण गृहस्थ स्वतःच्या धार्मिक कृत्यांत मग्न असतात—

गूढस्वाध्याय तपसस्तथा चैवोञ्छवृत्तयः। एते सभासदस्तस्य देवेशस्य च सम्मताः ।। ३९.

जे गुप्तपणे स्वाध्याय आणि तप करतात, तसेच जे उंचवट्याने उपजीविका करतात—हे सर्व त्या देवाधिदेवाच्या सभासद म्हणून मान्यता पावलेले आहेत.

मन्वन्तराण्यनेकानि व्यवर्त्तन्त पुनः पुनः। श्रूयतां देवदेवस्य भविष्याश्चर्यमुत्तमम् ।। ३९.

अनेक मन्वंतरं पुन्हा पुन्हा संपली आहेत; आता देवाधिदेवाच्या भविष्यातील अद्भुत आणि श्रेष्ठ कृत्यांचं ऐका.

व्याघ्राश्चैवानुगास्तत्र काञ्चनाभास्तरस्विनः। स्वच्छन्दचारिणः सर्वे स्वयं देवेन निर्म्मिताः।। ३९.

तिथे वाघ, सोन्यासारखे तेजस्वी आणि बळकट, मुक्तपणे वावरतात; हे सर्व स्वतः देवाने निर्माण केले आहेत.

मृत्योर्मृत्युसमास्ते तु यमदर्पापहारिणः । विभूतिमप्यसंख्येयां को न खल्वभिधास्यते ।। ३९.

तो मृत्यूलाही मृत्यू आहे, यमाचा गर्व नष्ट करणारा; त्याच्या अनंत विभूती कोण सांगू शकेल?

अतःपरमिदं भूयो भवेनाद्भुतमुत्तमम्। भूतानामनुकंपार्थं यत्कृतं तन्निबोधत ।। ३९.

आता पुढे मी तुला एक अद्भुत आणि श्रेष्ठ घटना सांगतो, जी सर्व जीवांवर दया म्हणून घडली.

मन्दरादिप्रकाशानां बलेनाप्रतिमौजसाम्। हारकुन्देन्दुवर्णानां विद्युद्वननिनादिनाम् ।। ३९.

मंदार व इतर पर्वतांसारखे तेजस्वी, अपार बळ असलेले, हार, कुंडल आणि चंद्रासारखा प्रकाश असलेले, वीजेसारखा गडगडाट करणारे — अशा शक्तीने युक्त देवांमुळे—

चूडामणिधराणां वै मेघसन्निभवाससाम्। श्रीवत्साङ्कितवज्राणामङ्गुलीशूलपाणिनाम् ।। ३९.

शिरावर रत्नजडित मुकुट घातलेले, मेघासारखे वस्त्र परिधान केलेले, श्रीवत्स व वज्रचिन्ह असलेले, हातात त्रिशूळ व शस्त्र धारण केलेले—

एवं दिशानां देवानां रूपेणोत्तमशालिनाम्। तस्य प्रासादमुख्यस्य स्तम्भेषूत्तमशोभिषु ।। ३९.

अशा उत्तम रूप असलेल्या दिशांच्या देवतांची सुंदर मूर्ती त्या महालाच्या उज्ज्वल खांबांवर कोरलेली होती.

संयताग्निमयीभिस्तु श्रृङ्खलाभिः पृथक्पृथक्। मायासहस्रं सिंहानां सुखं तत्र निवासिनाम् ।। ३९.

तेथे सिंह अग्नीच्या साखळ्यांनी वेगवेगळे बांधलेले होते आणि प्रत्येकजण आनंदाने तेथे राहत होता.

स्तम्भेऽप्यपासृताषष्टं(?) त्र्यम्बकस्य निवेशने। अथ तत्प्रतिसंपूज्य वायोर्वाक्यं सुविस्मिताः। ऋषयः प्रत्यभाषन्त नैमिषेयास्तपस्विनः ।। ३९.

त्र्यंबकाच्या निवासस्थानी, खांबावर सहावा सिंह वेगळा ठेवला होता; मग त्याची योग्यरित्या पूजा करून, नैमिषारण्यातील ऋषी आश्चर्यचकित होऊन वायूला विचारू लागले.