वायुपुराणम्

प्रभासस्य तु या भार्या वसूनामष्टमस्य ह। विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। ५.

प्रभास, जो वसूंमध्ये आठवा आहे, त्याची पत्नीने विश्वकर्मा या शिल्पकार प्रजापतीला जन्म दिला.

स कर्त्ता सर्वशिल्पानां त्रिदशानाञ्च वर्द्धकिः। भूषणानाञ्च सर्वेषां कर्त्ता कारयिता च सः ।। ५.

तो सर्व कलांचा कर्ता आहे आणि देवतांचा मुख्य बांधकामकार आहे. तो सर्व प्रकारच्या दागिन्यांचा निर्माता आणि घडवणारा आहे.

सर्वेषाञ्च विमानानि दैवतानां करोति सः। मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पानि शिल्पिनः ।। ५.

तो सर्व देवतांची विमाने तयार करतो. मानवातील शिल्पकार त्याच्या कलांवर आपली उपजीविका करतात.

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः। क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः कामो धुनिस्तथा ।। ५.

विश्वदेव हे दहा असून, ते विश्वा या मातेकडून जन्मले आणि प्रसिद्ध आहेत. त्यांची नावे — क्रतु, दक्ष, श्रव, सत्य, काळ, काम, धुनी — अशी आहेत.

कुरुवान् प्रभवांश्चैव रोचमानश्च ते दश। धर्मपुत्राः स्मृता ह्येते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः ।। ५.

कुरुवान, प्रभवान आणि रोचमान — हे दहा, धर्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात आणि शुभ विश्वेच्या पोटी जन्मले आहेत.

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः । मुहूर्त्ताश्च मुहूर्त्तायां घोषं लम्बा व्यजायत ।। ५.

मरुत्वतीपासून मरुत्वंत, ज्यांना भानव असेही म्हणतात, ते भानूचे पुत्र आहेत. मुहूर्ता पासून मुहूर्त, आणि लांबा पासून घोष जन्मला.

सङ्कल्पायान्तु संजज्ञे विद्वान् सङ्कल्प एव च। नागवीथ्यस्तु जाम्याञ्च पथत्रयसमाश्रिताः ।। ५.

संकल्पा पासून विद्वान संकल्प जन्मला. नागवीथीच्या सौभाग्यवतीपासून तीन मार्गांचे अनुयायी जन्मले.

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत। एष सर्गः समाख्यातो विद्वान् धर्मस्य शाश्वतः ।। ५.

पृथ्वीशी संबंधित सर्व काही अरुंधतीपासून उत्पन्न झालं; हे निर्माण, हे ज्ञानी, धर्माचा शाश्वत नियम आहे असं सांगितलं जातं.

मुहूर्त्ताश्चैव तिथ्यश्च पतिभिः सह सुव्रताः। नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत ।। ५.

म्हणूनच मी आता मुहूर्त आणि तिथी, त्यांचे प्रमुख देवतांसह, त्यांची नावं सांगणार आहे; तू लक्षपूर्वक ऐक.

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समासतः। मुहूर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रविदस्तथा ।। ५.

दिवस-रात्र यांचे विभाग, आणि नक्षत्रांचा संक्षिप्त उल्लेख; सर्व मुहूर्त आणि दिवस-रात्र जाणणारेही सांगितले आहेत.

अहोरात्रकलानान्तु षट्‌शतीत्यधिका स्मृता। रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु ऋतुमिच्छतः ।। ५.

दिवस-रात्र यांच्या विभागांची संख्या सहाशेच्या थोडी जास्त मानली जाते; सूर्याच्या विशेष गतीनुसार, ऋतू जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी हे सांगितलं आहे.

ततो वेदविदश्चैतां तिथिमिच्छन्ति पर्वसु। अविशेषेषु कालेषु योज्यः स पितृदानतः ।। ५.

म्हणून वेदज्ञ लोक पर्वकाळी ही तिथी निवडतात; वेळेचा विशेष फरक नसताना, ती पितरांना दान देताना जोडावी.

रौद्रः सार्वस्तथा मैत्रः पिण्ड्यवासव एव च। आप्योऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः ।। ५.

रौद्र, सार्व, मैत्र, पिंड्यवासव, आप्य, वैश्वदेव, ब्राह्म आणि मध्यान्हाशी संबंधित असा एक — ही त्यांची नावं आहेत.

प्राजापत्यस्तथा ऐन्द्रस्तथेन्द्रो निऋतिस्तथा। वारुणश्च तथार्यम्णो भागाश्चापि दिनाश्रिताः ।। ५.

प्राजापत्य, ऐंद्र, इंद्र, निरृति, वारुण आणि अर्यमा यांचे भाग — हेही दिवसाशी संबंधित आहेत.

एते दिनमुहूर्त्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः। शङ्कुच्छायानिशेषेण वोदेतव्याः प्रमाणतः ।। ५.

हे दिवसातील मुहूर्त सूर्याने निर्माण केले आहेत; शंकूच्या सावलीने यांचे मोजमाप अचूकपणे ठरवावे.

अजास्तथाहिर्बुध्न्यश्च पूषा हि यमदेवताः। आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च ।। ५.

अजा, अहिर्बुध्न्य, पूषा, यम, आग्नेय आणि प्राजापत्य — हेही लक्षात ठेवावेत.

ब्रह्मसौम्यस्तथादित्यो बार्हस्पत्योऽथ वैष्णवः। सावित्रोऽथ तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः ।। ५.

ब्रह्मसौम्य, आदित्य, बृहस्पत्य, वैष्णव, सावित्र, त्वष्टृ आणि वायव्य — हाच त्यांचा संग्रह आहे.

एकरात्रिमुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च। इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नालिकाः पादिकास्तथा। कालावस्थास्विगास्त्वेते मुहूर्ता देवताः स्मृताः ।। ५.

एका रात्रीचे पंधरा मुहूर्त आहेत, ते क्रमाने सांगितले आहेत; चंद्राच्या गतीने आणि उदयाने नाळिका व पादिका समजाव्यात; या काळाच्या विभागांमध्ये हेच मुहूर्तांचे देवता मानले जातात.

सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च। दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् ।। ५.

सर्व ग्रहांसाठी तीन स्थानं ठरवली आहेत — दक्षिण, उत्तर आणि मध्यम; ती योग्य क्रमाने जाणून घ्यावीत.

स्थानं जारद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तरम्। वैश्वानरं दक्षिणतो निर्द्दिष्टमिह तत्त्वतः ।। ५.

मधल्या स्थानाला जारद्गव म्हणतात, उत्तरेकडीलला ऐरावत आणि दक्षिणेकडीलला वैश्वानर — असं इथे सत्य सांगितलं आहे.

अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथिरिति स्मृता । पुष्योऽश्लेषा पुनर्वसू वीथिरैरावती मता। तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरे मार्ग उच्यते ।। ५.

अश्विनी, कृत्तिका आणि याम्य — यांना नागवाट म्हणतात; पुष्य, आश्लेषा आणि पुनर्वसू — यांना ऐरावतवाट मानली जाते; या तीन वाटा उत्तरेकडील मार्गात येतात.

पूर्वोत्तरे फाल्गुन्यौ च मघा चैवार्यमी स्मृता । हस्तचित्रे तथा स्वाती गोवीथीत्यभिशब्धिता ।। ५.

पूर्व आणि उत्तर फाल्गुनी आणि मघा — यांना अर्यमावाट म्हणतात; हस्त, चित्रा आणि स्वाती — यांना गोवाट म्हणतात.

ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी स्मृता। एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमे मार्ग उच्यते ।। ५.

ज्येष्ठा, विशाखा आणि अनुराधा — यांना जारद्गववाट म्हणतात; या तीन वाटा मधल्या मार्गात येतात.

मूलञ्चाषाढे द्वे चापि अजवीथ्यभिशब्दिता । श्रवणञ्च धनिष्ठा च गार्गी शतभिषक्तथा ।। ५.

मूळ आणि दोन आषाढ — यांना अजवाट म्हणतात; श्रवण, धनिष्ठा, गार्गी आणि शतभिषक — हेही त्यात येतात.

वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता। स्मृता वीथ्यस्तु तिस्रस्ता मार्गे वै दक्षिणे बुधैः ।। ५.

वैश्वानरी, भाद्रपदा आणि रेवती — ह्या देखील सांगितल्या आहेत; या तीन वाटा दक्षिण मार्गात येतात, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.

सप्तविंशत्तु याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ। सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्योतिषे चैव कीर्त्तिताः। तासामपत्यान्यभवन् दीप्तान्यमिततेजसा ।। ५.

दक्षाने आपल्या सत्तावीस कन्या सोमाला दिल्या. त्या सर्व ज्या ज्योतींच्या रूपात प्रसिद्ध आहेत, त्या नक्षत्रांची नावे म्हणूनही ओळखल्या जातात. त्यांच्या संतती अत्यंत तेजस्वी आणि अमाप तेजाने भरलेली होती.

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः। चतुर्दश महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः ।। ५.

त्या वेळी उरलेल्या कन्या कश्यपाने स्वीकारल्या. त्या चौदा कन्या फारच पुण्यशाली होत्या आणि त्या सर्व जगाच्या माताही झाल्या.

अदितिर्दितिर्दनुः काला अरिष्टा सुरसा तथा। सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा। कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञः प्रजास्तासां निबोधत ।। ५.

अदिती, दिती, दनू, काळा, अरिष्टा, सुरसा, सुरभी, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, इरा, कद्रू आणि धर्मज्ञ मुनी — या सर्व त्यांच्या संतती आहेत, हे जाणावे.

चारिष्णवेऽन्तरेऽतीते ये द्वादश पुरोगमाः। वैकुण्ठानाम ते सात्र्या बभूवुश्चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

चारिष्णव आणि चाक्षुष या मन्वंतरांच्या मध्ये, वैकुण्ठ नावाचे जे बारा प्रमुख होते, ते त्या काळात जन्मले.