वायुपुराणम्

यथा चैव मया दृष्टं सान्निध्यन्तत्र कुर्वता। अनह्यसत्कृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् ।। ३९.

मी तिथे प्रत्यक्ष उपस्थित राहून पाहिले आहे, की परमेश्वराचे निवासस्थान नेहमी संतुष्ट आणि सन्मानित अशा जीवांसाठी आहे.

ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम् । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यन्तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।। ३९.

ईश्वर अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे ज्ञानी लोकांना तो समजतो; ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तप, सत्य, क्षमा आणि धैर्य—

द्रष्टृत्वमात्मसम्बन्धमधिष्ठानत्वमेव च। अव्ययानि दशैतानि तस्मिंस्तिष्ठति शङ्करे ।। ३९.

दृष्टी, आत्म्याशी असलेला संबंध, अधिष्ठानपद—ही दहा अविनाशी गुण शंकरामध्ये वास करतात.

विबुत्वात्खलु योगाग्निर्ब्रह्मणोऽनुग्रहेरतः। स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते ।। ३९.

त्याच्या सर्वव्यापकतेमुळे, योगाचा अग्नी ब्रह्माच्या कृपेकरता प्रकटतो; तो जगांचा स्वरूप धारण करून सहाय्य करतो.

अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमन्त्वौपसर्गिकम्। तस्येश्वरस्य यन्मात्रस्थानं मायामयं परम् ।। ३९.

अक्षय, स्थिर, न बदलणारा, आठवा तत्त्व, जो उपद्रवाचे कारण आहे, तोच त्या ईश्वराचा प्रमाण आणि निवासस्थान आहे, जो मायामय आणि परम आहे.

मायया कृतमाचष्टे मायी देवो महेश्वरः। देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्त्यते ।। ३९.

मायेमुळे निर्माण झालेले सर्व काही महेश्वर, जो मायाधारी आहे, तो सांगतो; देवांचा संहार हेच त्याचे प्रमाण मानले जाते.

विस्तरेणानुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत। त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुता दश पञ्च च। भूर्लोकाद्ब्रह्मलोको वैयोजनैः सम्प्रकीर्त्त्यते ।। ३९.

आता मी सविस्तर आणि क्रमाने सांगतो, ऐका: भूर्लोकापासून ब्रह्मलोकापर्यंत तेरा कोटी, दहा नियुत आणि पाच—अशी योजनेने मोजणी केली जाते.

एकयोजनकोटी तु पञ्चाशन्नियुतानि च। ऊर्द्ध्वं भागवताण्डन्तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम् ।। ३९.

ब्रह्मलोकाच्या वर भगवंताचे अंड एक कोटी आणि पन्नास नियुत योजने एवढे विस्तारलेले आहे असे मानले जाते.

एषोर्द्ध्वगप्रचारस्तु गत्यन्तञ्च ततः स्मृतम् । नित्या ह्यपरिसंख्येयाः परस्परगुणाश्रयाः ।। ३९.

ही वरची जागा गतीचा शेवट मानली जाते; ती शाश्वत, अनंत आणि एकमेकांच्या गुणांवर आधारलेली आहे.

सूक्ष्माः प्रसवधर्मिण्यस्ततः प्रकृतयः स्मृताः। येभ्योऽधिकर्त्ता संजज्ञो क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ।। ३९.

सूक्ष्म, सर्जनशील आणि उत्पत्ती करणाऱ्या अशा प्रकृती मानल्या जातात, ज्यापासून कर्ता उत्पन्न होतो, ज्याला क्षेत्रज्ञ किंवा ब्रह्म असे नाव आहे.

तासु प्रकृतिमत्सूक्ष्ममधिष्ठातृत्वमव्ययम्। अनुत्पाद्यं परन्धाम परमाणु परेशयम् ।। ३९.

त्यात प्रकृतीयुक्त सूक्ष्म, अविनाशी अधिपत्य, न जन्मलेले परमधाम, आणि अणुतुल्य परमेश्वर आहे.

अक्षयश्चाप्यनुह्यश्च अमूर्त्तिर्मूर्त्तिमानसौ। प्रादुर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चैवाप्यनुग्रहः ।। ३९.

तो अक्षय, कल्पनातीत, निराकार आणि साकारही आहे; प्रकट होणे, विलय, स्थिती आणि कृपा हे त्याचेच आहेत.

विधिरन्यैरनौपम्यः परमाणुर्महेश्वरः। सतेजा एष तमसो यः परस्तात्प्रकाशकः ।। ३९.

त्याचे नियम इतरांशी तुलना करता येत नाहीत; महेश्वर हा अणुतुल्य, तेजस्वी आणि अंधारापलीकडे प्रकाश देणारा आहे.

यदण्डमासीत्सौवर्णं प्रथमन्त्वौपसर्गिकम्। बृहतं सर्वतोवृत्तमीश्वराद्व्यवजायत ।। ३९.

जेव्हा सुवर्णमय अंड, विशाल आणि सर्वत्र पसरलेले, प्रथम उपद्रवाचे कारण म्हणून होते, तेव्हा ते ईश्वरापासून उत्पन्न झाले.

ईश्वराद्बीजनिर्भेदः क्षेत्रज्ञो बीज ईष्यते। योनिं प्रकृतिमाचष्टे सा च नारायणात्मिका ।। ३९.

ईश्वरापासून बीजाची विभागणी झाली; क्षेत्रज्ञाला बीज म्हणतात, आणि प्रकृतीला योनि म्हणतात, ती नारायणस्वरूप आहे.

विबुर्लोकस्य सृष्ट्यर्थं लोकसंस्थानमेव च। सन्निसर्गः स तन्वा च लोकधातुर्महात्मनः ।। ३९.

सर्वव्यापी परमात्म्याने जगाच्या सृष्टीसाठी आणि स्थापनासाठी स्वतःच्या रूपाने प्रवेश केला; तोच जगाचा आधार आणि महात्मा आहे.

पुरस्ताद्ब्रह्मलोकस्य ह्यण्डादर्वाक्च ब्रह्मणः। तयोर्मध्ये पुरं दिव्यं स्थानं यस्य मनोमयम् ।। ३९.

ब्रह्मलोकाच्या पुढे, अंडाखाली आणि ब्रह्माच्या खाली, त्यांच्या मध्ये एक दिव्य नगरी आहे, जी मनाने बनलेली आहे.

तद्विग्रहवतः स्थानमीश्वरस्यामितौजसः। शिवं नाम पुरं तत्र शरणं जन्मभीरुणाम् ।। ३९.

अमित तेज असलेल्या, साकार ईश्वराचे ते निवासस्थान आहे; तेथेच शिव नावाचे नगर आहे, जे जन्मभयाने घाबरलेल्या लोकांचे आश्रयस्थान आहे.

सहस्राणां शतं पूर्णं योजनानां द्विजोत्तमाः। अभ्यन्तरे तु विस्तीर्णं महीमण्डलसंस्थितम् ।। ३९.

हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्या नगराच्या आत एक हजार योजने एवढा पूर्ण विस्तार आहे, आणि ते एका मोठ्या पृथ्वीच्या वर्तुळात स्थित आहे.

मध्याह्नार्कप्रकाशेन परतेजोऽभिमर्दिना। शातकौम्भेन महता प्राकारेणार्कवर्चसा ।। ३९.

मध्यान्हाच्या सूर्याच्या तेजाने उजळलेली, इतर सर्व तेजांपेक्षा अधिक प्रकाशमान, मोठ्या सोन्याच्या तटाने वेढलेली, सूर्याच्या तेजासारखी ती भिंत त्या नगरीभोवती होती.

द्वारैश्चतुर्भिः सौवर्णैर्मुक्तादामविभूषितैः। तपनीयनिभैः शुभ्रैर्गाढं सुकृतवेष्टनम् ।। ३९.

त्या नगरीला चार सुवर्ण दरवाजे होते, मोत्यांच्या माळांनी सजलेले, शुद्ध सोन्यासारखे उजळ, आणि सुंदरतेने झळाळणारे, अगदी घट्टपणे वेढलेले होते.

तच्चाकाशे पुरं रम्यं दिव्यं घण्टादिनादितम्। न तत्र क्रमते मृत्युर्न तपो न जरा श्रमाः ।। ३९.

त्या आकाशात एक रम्य, दिव्य नगरी होती, घंटा आणि इतर वाद्यांच्या निनादाने गूंजणारी; तिथे मृत्यू नाही, तप नाही, वृद्धत्व नाही, आणि थकवा सुद्धा नाही.

न हि तस्य पुरस्यान्यैरुपमां कर्तुमर्हति। सहस्राणां शतं पूर्णं योजनानां दिशो दश ।। ३९.

त्या नगरीशी दुसऱ्या कोणाचीही तुलना होऊ शकत नाही; ती संपूर्ण शंभर हजार योजनांपर्यंत, दहा दिशांना पसरलेली आहे.

तत्पुरं गोवृषाङ्कस्य तेजसा व्याप्य तिष्ठति। भावेन मनसो भूमिर्विन्यस्ता कनकामयी ।। ३९.

ती गोवृषांकाची नगरी त्याच्या तेजाने व्यापलेली आहे; तिची भूमी सोन्याची असून, ती त्याच्या मनाच्या सामर्थ्याने स्थिर आहे.

रत्नवालुकया तत्र विन्यस्ता शुशुभेऽधिकम्। शारदेन्दुर्पकाशानि बालसूर्य्यनिबानि च ।। ३९.

तिथे रत्नांच्या कणांनी बनलेली मऊ वाळू पसरलेली होती, जी शरद ऋतूच्या चंद्रासारखी आणि बाल सूर्याच्या तेजासारखी झळकत होती.

अर्द्ध श्वेतार्द्धरक्तानि सौवर्णानि तथैव च। रथचक्रप्रमाणानि नालैर्मरकतप्रभैः ।। ३९.

काही अर्धी पांढरी, अर्धी लाल, काही सुवर्ण रंगाची, सर्व रथाच्या चाकाएवढ्या मोठ्या, आणि त्यांच्या दांड्या पाचूसारख्या हिरव्या झळाळणाऱ्या होत्या.

सौकुमारेण रूपेण गन्धिनाप्रतिमेन च। तत्र दिव्यानि पद्मानि वनेषूपवनेषु च ।। ३९.

त्या वनात आणि उपवनात दिव्य कमळे फुलली होती, जी अत्यंत सुंदर आणि अनुपम सुगंधाने भरलेली होती.

भृङ्गपत्रनिकाशानि तपनीयानि यानि च। अर्द्धकृष्णार्द्धरक्तानि सुकुमारान्तराणि च ।। ३९.

काही कमळांची पाकळी भृंगाच्या पंखांसारखी, काही सोन्यासारखी, काही अर्धी काळी अर्धी लाल, आणि काही अगदी नाजूक होती.

आतपत्र प्रमाणानि पङ्कजैः संवृतानि च। भूयः सप्त महानद्यस्तासान्नामानि बोधत ।। ३९.

काही कमळे छत्राएवढी मोठी होती, आणि त्यांच्याने झाकलेली होती; तिथे सात महानद्या आहेत—त्यांची नावे ऐका.