वायुपुराणम्

यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदां पुनः। धार्म्मिकास्तेन भागेन विज्ञेयाः सम्मिताः पुनः ।। ३९.

द्विपाद प्राण्यांपैकी पुन्हा हजारावा भाग म्हणजे धर्मात्मा; हे असेच मोजले गेले आहे.

सहस्रेणैव भागेन धार्म्मिकेभ्यो दिवङ्गताः। यः सहस्रतमो भागो धार्म्मिकाणां भवेद्दिवि। संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि ।। ३९.

धर्मात्म्यांपैकी स्वर्गात गेलेले हजारावा भाग असतात; आणि स्वर्गातील धर्मात्म्यांपैकी मुक्त झालेलेही हजारावा भाग असतात.

स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातना स्थानवासिनः। पतिता श्चूर्णमुद्देशाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये। रौरवे तामसे ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते ।। ३९.

स्वर्गात जाणाऱ्यांइतकेच यत्नास्थानात राहणारे असतात; जे पापी आणि पतित अपयशाने मरतात, ते रौरव नावाच्या अंधाऱ्या नरकात थंडी-उष्णतेचा अनुभव घेतात.

वेदनाकटुकास्तब्धा यातना स्थानमागताः। उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ।। ३९.

यत्नास्थानात पोहोचलेले तीव्र वेदनेने कडक होतात; रौरव नरक उष्ण असून भयंकर तेजस्वी आणि तीक्ष्ण आहे.

ततो घनात्मिकश्चापि शीतात्मा सततं तपः। एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे च धार्म्मिका नराः ।। ३९.

यानंतर एक घनदाट आणि नेहमीच थंड असणारे दुःखमय स्थान आहे; म्हणूनच स्वर्गातही धर्मात्मा माणसे फारच दुर्मिळ आहेत.

एषा संख्या कृता संख्या ईश्वरेण स्वयम्भुवा। गणना विनिवृत्तैषा सङ्ख्या ब्राह्मी च मानुषी ।। ३९.

ही संख्या स्वयंभू परमेश्वराने ठरवली आहे; ही गणना ब्रह्माची आणि मानवी अशी दोन्ही प्रकारे निश्चित झाली आहे.

ऋषय ऊचुः। महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा। उक्ता ह्येते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च। लोकान्तरञ्च यादृग्वै तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: महः, जन, तप, सत्य, भूत, भविष्य आणि वर्तमान हे लोक तसेच त्यामधले लोक तू सांगितलेस; आता आम्हाला इतर लोक कसे आहेत, ते नेमकेपणाने सांग.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदन्तत्त्वमुवाच ह ।। ३९.२१० वायुरुवाच।। व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः। प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ।। ३९.

त्या शुद्ध व्रत असलेल्या ऋषींचे हे बोलणे ऐकून, सत्य अर्थ जाणणाऱ्या वायूंनी असे उत्तर दिले: जे प्रत्यक्षदर्शी आहेत, ते तर्काने, योगाने, इंद्रियसंयमाने, ध्यानाने आणि तपाने सर्व काही स्पष्टपणे पाहतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्याः सम्बुद्धाः शुद्धबुद्धयः। व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मेवसत्तमाः ।। ३९.

ऋभू, सनत्कुमार आणि इतर ज्ञानी, शुद्ध बुद्धीचे, शोक आणि कलुषरहित, हे सर्व ब्रह्मात वास करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.

अक्षयाः प्रीतिसंयुक्ता ब्रह्मे तिष्टन्ति योगिनः। ऋषीणां वालखिल्यानां तैर्यथाद्दृतमीश्वरैः ।। ३९.

योगी अखंड आनंदाने एकरूप होऊन ब्रह्मात वास करतात; तसेच वाळखिल्य ऋषीही, जसे परमेश्वरांनी पाहिले आहे.

यथा चैव मया दृष्टं सान्निध्यन्तत्र कुर्वता। अनह्यसत्कृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् ।। ३९.

मी तिथे प्रत्यक्ष उपस्थित राहून पाहिले आहे, की परमेश्वराचे निवासस्थान नेहमी संतुष्ट आणि सन्मानित अशा जीवांसाठी आहे.

ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम् । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यन्तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।। ३९.

ईश्वर अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे ज्ञानी लोकांना तो समजतो; ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तप, सत्य, क्षमा आणि धैर्य—

द्रष्टृत्वमात्मसम्बन्धमधिष्ठानत्वमेव च। अव्ययानि दशैतानि तस्मिंस्तिष्ठति शङ्करे ।। ३९.

दृष्टी, आत्म्याशी असलेला संबंध, अधिष्ठानपद—ही दहा अविनाशी गुण शंकरामध्ये वास करतात.

विबुत्वात्खलु योगाग्निर्ब्रह्मणोऽनुग्रहेरतः। स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते ।। ३९.

त्याच्या सर्वव्यापकतेमुळे, योगाचा अग्नी ब्रह्माच्या कृपेकरता प्रकटतो; तो जगांचा स्वरूप धारण करून सहाय्य करतो.

अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमन्त्वौपसर्गिकम्। तस्येश्वरस्य यन्मात्रस्थानं मायामयं परम् ।। ३९.

अक्षय, स्थिर, न बदलणारा, आठवा तत्त्व, जो उपद्रवाचे कारण आहे, तोच त्या ईश्वराचा प्रमाण आणि निवासस्थान आहे, जो मायामय आणि परम आहे.

मायया कृतमाचष्टे मायी देवो महेश्वरः। देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्त्यते ।। ३९.

मायेमुळे निर्माण झालेले सर्व काही महेश्वर, जो मायाधारी आहे, तो सांगतो; देवांचा संहार हेच त्याचे प्रमाण मानले जाते.

विस्तरेणानुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत। त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुता दश पञ्च च। भूर्लोकाद्ब्रह्मलोको वैयोजनैः सम्प्रकीर्त्त्यते ।। ३९.

आता मी सविस्तर आणि क्रमाने सांगतो, ऐका: भूर्लोकापासून ब्रह्मलोकापर्यंत तेरा कोटी, दहा नियुत आणि पाच—अशी योजनेने मोजणी केली जाते.

एकयोजनकोटी तु पञ्चाशन्नियुतानि च। ऊर्द्ध्वं भागवताण्डन्तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम् ।। ३९.

ब्रह्मलोकाच्या वर भगवंताचे अंड एक कोटी आणि पन्नास नियुत योजने एवढे विस्तारलेले आहे असे मानले जाते.

एषोर्द्ध्वगप्रचारस्तु गत्यन्तञ्च ततः स्मृतम् । नित्या ह्यपरिसंख्येयाः परस्परगुणाश्रयाः ।। ३९.

ही वरची जागा गतीचा शेवट मानली जाते; ती शाश्वत, अनंत आणि एकमेकांच्या गुणांवर आधारलेली आहे.

सूक्ष्माः प्रसवधर्मिण्यस्ततः प्रकृतयः स्मृताः। येभ्योऽधिकर्त्ता संजज्ञो क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ।। ३९.

सूक्ष्म, सर्जनशील आणि उत्पत्ती करणाऱ्या अशा प्रकृती मानल्या जातात, ज्यापासून कर्ता उत्पन्न होतो, ज्याला क्षेत्रज्ञ किंवा ब्रह्म असे नाव आहे.

तासु प्रकृतिमत्सूक्ष्ममधिष्ठातृत्वमव्ययम्। अनुत्पाद्यं परन्धाम परमाणु परेशयम् ।। ३९.

त्यात प्रकृतीयुक्त सूक्ष्म, अविनाशी अधिपत्य, न जन्मलेले परमधाम, आणि अणुतुल्य परमेश्वर आहे.

अक्षयश्चाप्यनुह्यश्च अमूर्त्तिर्मूर्त्तिमानसौ। प्रादुर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चैवाप्यनुग्रहः ।। ३९.

तो अक्षय, कल्पनातीत, निराकार आणि साकारही आहे; प्रकट होणे, विलय, स्थिती आणि कृपा हे त्याचेच आहेत.

विधिरन्यैरनौपम्यः परमाणुर्महेश्वरः। सतेजा एष तमसो यः परस्तात्प्रकाशकः ।। ३९.

त्याचे नियम इतरांशी तुलना करता येत नाहीत; महेश्वर हा अणुतुल्य, तेजस्वी आणि अंधारापलीकडे प्रकाश देणारा आहे.

यदण्डमासीत्सौवर्णं प्रथमन्त्वौपसर्गिकम्। बृहतं सर्वतोवृत्तमीश्वराद्व्यवजायत ।। ३९.

जेव्हा सुवर्णमय अंड, विशाल आणि सर्वत्र पसरलेले, प्रथम उपद्रवाचे कारण म्हणून होते, तेव्हा ते ईश्वरापासून उत्पन्न झाले.

ईश्वराद्बीजनिर्भेदः क्षेत्रज्ञो बीज ईष्यते। योनिं प्रकृतिमाचष्टे सा च नारायणात्मिका ।। ३९.

ईश्वरापासून बीजाची विभागणी झाली; क्षेत्रज्ञाला बीज म्हणतात, आणि प्रकृतीला योनि म्हणतात, ती नारायणस्वरूप आहे.

विबुर्लोकस्य सृष्ट्यर्थं लोकसंस्थानमेव च। सन्निसर्गः स तन्वा च लोकधातुर्महात्मनः ।। ३९.

सर्वव्यापी परमात्म्याने जगाच्या सृष्टीसाठी आणि स्थापनासाठी स्वतःच्या रूपाने प्रवेश केला; तोच जगाचा आधार आणि महात्मा आहे.

पुरस्ताद्ब्रह्मलोकस्य ह्यण्डादर्वाक्च ब्रह्मणः। तयोर्मध्ये पुरं दिव्यं स्थानं यस्य मनोमयम् ।। ३९.

ब्रह्मलोकाच्या पुढे, अंडाखाली आणि ब्रह्माच्या खाली, त्यांच्या मध्ये एक दिव्य नगरी आहे, जी मनाने बनलेली आहे.

तद्विग्रहवतः स्थानमीश्वरस्यामितौजसः। शिवं नाम पुरं तत्र शरणं जन्मभीरुणाम् ।। ३९.

अमित तेज असलेल्या, साकार ईश्वराचे ते निवासस्थान आहे; तेथेच शिव नावाचे नगर आहे, जे जन्मभयाने घाबरलेल्या लोकांचे आश्रयस्थान आहे.

सहस्राणां शतं पूर्णं योजनानां द्विजोत्तमाः। अभ्यन्तरे तु विस्तीर्णं महीमण्डलसंस्थितम् ।। ३९.

हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्या नगराच्या आत एक हजार योजने एवढा पूर्ण विस्तार आहे, आणि ते एका मोठ्या पृथ्वीच्या वर्तुळात स्थित आहे.