वायुपुराणम्

ऋषय ऊचुः।। सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम्। संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च तान् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: सर्व लोक आणि अलोकात राहणाऱ्या जीवांपैकी, या संसारात जितके प्राणी फिरतात—

सह्ख्यया परिसङ्ख्याय ततः प्रब्रूहि कृत्स्नशः। ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मारुतो वाक्यमब्रवीत् ।। ३९.

त्यांची संख्या आणि मोजणी करून आम्हाला पूर्णपणे सांग. ऋषींचे हे बोल ऐकून, मारुताने उत्तर दिलं.

वायुरुवाच।। न शक्या जन्तवः कृत्स्नाः प्रसंख्यातुं कथञ्चन। अनाद्यन्ताश्च संकीर्णा ह्यप्यूहेन व्यवस्थिताः। गणना विनिवृत्तैषामानन्त्येन प्रकीर्त्तिताः ।। ३९.

वायू म्हणाले: सर्व जीवांची मोजणी कधीच शक्य नाही. ते अनादि आणि अनंत आहेत, एकमेकांत मिसळलेले आहेत, आणि केवळ कल्पनेनेच ठरवलेले आहेत. त्यांच्या अनंततेमुळे त्यांची गणना सोडून दिली आहे, असं सांगितलं आहे.

न दिव्यचक्षुषा ज्ञातुं शक्या ज्ञानेन वा पुनः। चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते नराधिपः ।। ३९.

राजा, हे लक्षात ठेव, हे दिव्यदृष्टीने किंवा केवळ ज्ञानाने समजू शकत नाही; फक्त मोजणीच्या नजरेतूनच त्याचा शेवट ठरवता येतो.

अनाध्यानादवेद्यत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते। ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत ।। ३९.

ध्यानाने किंवा जाणिवेने हे समजू शकत नाही, म्हणून यावर प्रश्न विचारला जात नाही; पण ब्रह्मदेवाने जी संख्या सांगितली आहे, ती नीट समजून घ्या.

यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह। पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु सम्भवाः ।। ३९.

येथे स्थावर जीवांचा हजारावा भाग विचारात घेतला जातो; त्यातल्या पृथ्वीवरील कीटक ओलाव्यातून जन्मतात.

संसेकजानाम्भागेन सहस्रेणैव सम्मिताः। औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ।। ३९.

ओलाव्यातून जन्मणाऱ्या जीवांचा हजारावा भाग म्हणजे सर्व जलचर प्राणी; हे निश्चितपणे ठरवले गेले आहे.

सहस्रेणैव भागेन सत्वानां सलिलौकसाम् । विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः ।। ३९.

जलचर जीवांचा हजारावा भाग म्हणजे जलात राहणारे पक्षी; असे सर्व लौकिक पक्षी यात समाविष्ट आहेत.

यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिणां भवेत्। पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः ।। ३९.

त्या पक्ष्यांपैकी हजारावा भाग विचारात घ्या; तेवढेच लौकिक चौपाद प्राणी, म्हणजेच जमिनीवर राहणारे प्राणी आहेत.

चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमताः । भागेन द्विपदा ज्ञेया लौकिकेऽस्मिंस्तु सर्व्वशः ।। ३९.

सर्व चौपाद प्राण्यांपैकी हजारावा भाग म्हणजे या जगातील द्विपाद प्राणी, म्हणजेच दोन पायांचे जीव.

यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदां पुनः। धार्म्मिकास्तेन भागेन विज्ञेयाः सम्मिताः पुनः ।। ३९.

द्विपाद प्राण्यांपैकी पुन्हा हजारावा भाग म्हणजे धर्मात्मा; हे असेच मोजले गेले आहे.

सहस्रेणैव भागेन धार्म्मिकेभ्यो दिवङ्गताः। यः सहस्रतमो भागो धार्म्मिकाणां भवेद्दिवि। संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि ।। ३९.

धर्मात्म्यांपैकी स्वर्गात गेलेले हजारावा भाग असतात; आणि स्वर्गातील धर्मात्म्यांपैकी मुक्त झालेलेही हजारावा भाग असतात.

स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातना स्थानवासिनः। पतिता श्चूर्णमुद्देशाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये। रौरवे तामसे ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते ।। ३९.

स्वर्गात जाणाऱ्यांइतकेच यत्नास्थानात राहणारे असतात; जे पापी आणि पतित अपयशाने मरतात, ते रौरव नावाच्या अंधाऱ्या नरकात थंडी-उष्णतेचा अनुभव घेतात.

वेदनाकटुकास्तब्धा यातना स्थानमागताः। उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ।। ३९.

यत्नास्थानात पोहोचलेले तीव्र वेदनेने कडक होतात; रौरव नरक उष्ण असून भयंकर तेजस्वी आणि तीक्ष्ण आहे.

ततो घनात्मिकश्चापि शीतात्मा सततं तपः। एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे च धार्म्मिका नराः ।। ३९.

यानंतर एक घनदाट आणि नेहमीच थंड असणारे दुःखमय स्थान आहे; म्हणूनच स्वर्गातही धर्मात्मा माणसे फारच दुर्मिळ आहेत.

एषा संख्या कृता संख्या ईश्वरेण स्वयम्भुवा। गणना विनिवृत्तैषा सङ्ख्या ब्राह्मी च मानुषी ।। ३९.

ही संख्या स्वयंभू परमेश्वराने ठरवली आहे; ही गणना ब्रह्माची आणि मानवी अशी दोन्ही प्रकारे निश्चित झाली आहे.

ऋषय ऊचुः। महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा। उक्ता ह्येते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च। लोकान्तरञ्च यादृग्वै तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: महः, जन, तप, सत्य, भूत, भविष्य आणि वर्तमान हे लोक तसेच त्यामधले लोक तू सांगितलेस; आता आम्हाला इतर लोक कसे आहेत, ते नेमकेपणाने सांग.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदन्तत्त्वमुवाच ह ।। ३९.२१० वायुरुवाच।। व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः। प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ।। ३९.

त्या शुद्ध व्रत असलेल्या ऋषींचे हे बोलणे ऐकून, सत्य अर्थ जाणणाऱ्या वायूंनी असे उत्तर दिले: जे प्रत्यक्षदर्शी आहेत, ते तर्काने, योगाने, इंद्रियसंयमाने, ध्यानाने आणि तपाने सर्व काही स्पष्टपणे पाहतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्याः सम्बुद्धाः शुद्धबुद्धयः। व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मेवसत्तमाः ।। ३९.

ऋभू, सनत्कुमार आणि इतर ज्ञानी, शुद्ध बुद्धीचे, शोक आणि कलुषरहित, हे सर्व ब्रह्मात वास करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.

अक्षयाः प्रीतिसंयुक्ता ब्रह्मे तिष्टन्ति योगिनः। ऋषीणां वालखिल्यानां तैर्यथाद्दृतमीश्वरैः ।। ३९.

योगी अखंड आनंदाने एकरूप होऊन ब्रह्मात वास करतात; तसेच वाळखिल्य ऋषीही, जसे परमेश्वरांनी पाहिले आहे.

यथा चैव मया दृष्टं सान्निध्यन्तत्र कुर्वता। अनह्यसत्कृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् ।। ३९.

मी तिथे प्रत्यक्ष उपस्थित राहून पाहिले आहे, की परमेश्वराचे निवासस्थान नेहमी संतुष्ट आणि सन्मानित अशा जीवांसाठी आहे.

ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम् । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यन्तपः सत्यं क्षमा धृतिः ।। ३९.

ईश्वर अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे ज्ञानी लोकांना तो समजतो; ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तप, सत्य, क्षमा आणि धैर्य—

द्रष्टृत्वमात्मसम्बन्धमधिष्ठानत्वमेव च। अव्ययानि दशैतानि तस्मिंस्तिष्ठति शङ्करे ।। ३९.

दृष्टी, आत्म्याशी असलेला संबंध, अधिष्ठानपद—ही दहा अविनाशी गुण शंकरामध्ये वास करतात.

विबुत्वात्खलु योगाग्निर्ब्रह्मणोऽनुग्रहेरतः। स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते ।। ३९.

त्याच्या सर्वव्यापकतेमुळे, योगाचा अग्नी ब्रह्माच्या कृपेकरता प्रकटतो; तो जगांचा स्वरूप धारण करून सहाय्य करतो.

अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमन्त्वौपसर्गिकम्। तस्येश्वरस्य यन्मात्रस्थानं मायामयं परम् ।। ३९.

अक्षय, स्थिर, न बदलणारा, आठवा तत्त्व, जो उपद्रवाचे कारण आहे, तोच त्या ईश्वराचा प्रमाण आणि निवासस्थान आहे, जो मायामय आणि परम आहे.

मायया कृतमाचष्टे मायी देवो महेश्वरः। देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्त्यते ।। ३९.

मायेमुळे निर्माण झालेले सर्व काही महेश्वर, जो मायाधारी आहे, तो सांगतो; देवांचा संहार हेच त्याचे प्रमाण मानले जाते.

विस्तरेणानुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत। त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुता दश पञ्च च। भूर्लोकाद्ब्रह्मलोको वैयोजनैः सम्प्रकीर्त्त्यते ।। ३९.

आता मी सविस्तर आणि क्रमाने सांगतो, ऐका: भूर्लोकापासून ब्रह्मलोकापर्यंत तेरा कोटी, दहा नियुत आणि पाच—अशी योजनेने मोजणी केली जाते.

एकयोजनकोटी तु पञ्चाशन्नियुतानि च। ऊर्द्ध्वं भागवताण्डन्तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम् ।। ३९.

ब्रह्मलोकाच्या वर भगवंताचे अंड एक कोटी आणि पन्नास नियुत योजने एवढे विस्तारलेले आहे असे मानले जाते.

एषोर्द्ध्वगप्रचारस्तु गत्यन्तञ्च ततः स्मृतम् । नित्या ह्यपरिसंख्येयाः परस्परगुणाश्रयाः ।। ३९.

ही वरची जागा गतीचा शेवट मानली जाते; ती शाश्वत, अनंत आणि एकमेकांच्या गुणांवर आधारलेली आहे.